İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Uykuya dalarken irkilip uyanmak: Sık yaşayanlarda kaygı ve uykusuzluk daha yüksek
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
Uykuya dalmak üzereyken birden boşluğa düşüyormuş gibi sıçrayarak uyanmak pek çok kişinin bildiği bir deneyim. Avusturya'daki Salzburg Paris Lodron Üniversitesi'nden psikologların 11 Kasım 2026'da PLOS Mental Health dergisinde yayımlanan çalışması, bu “uyku başlangıcı irkilmelerini” haftada en az bir kez yaşayan kişilerin uyku kalitesinin daha kötü, uykusuzluk belirtilerinin ve kaygı düzeylerinin daha yüksek olduğunu gösteriyor. Tanja Grünberger, Christopher Höhn, Manuel Schabus ve Anton-Rupert Laireiter'in imzasını taşıyan araştırma, 194 yetişkinin katıldığı bir çevrim içi ankete dayanıyor.
Tıp literatüründe “sleep starts” ya da hipnik irkilme olarak geçen bu olaylar, uykuya geçiş anında yaşanan kısa kas sıçramaları, düşme hissi ya da ani uyanmalar olarak tanımlanıyor. Makalede aktarılan tahminlere göre insanların yüzde 60 ile 70'i bu irkilmeleri en azından ara sıra yaşıyor, yaklaşık yüzde 10'u ise her gün. Çoğu zaman zararsız kabul edilen bu olayların, bazı kişilerde uykuya dalmayı zorlaştırabildiği biliniyordu; ancak sık yaşayanlarda nasıl seyrettiği ve hangi özelliklerle ilişkili olduğu az araştırılmıştı.
Veriler Haziran 2020 ile Ocak 2021 arasında Avusturya ve Almanya'da toplandı. Katılımcılar e-posta listeleri, el ilanları, sosyal medya, aile hekimleri ve rehabilitasyon klinikleri aracılığıyla bulundu. Huzursuz bacak sendromu, uyku apnesi ya da Parkinson hastalığı gibi benzer gece belirtilerine yol açabilecek durumları olanlar çalışma dışında bırakıldı. Ortalama yaşı yaklaşık 33 olan 194 katılımcının 148'i kadındı. Katılımcıların 96'sı irkilmeleri haftada en az bir kez yaşayan grupta, 98'i ise nadiren ya da hiç yaşamayan karşılaştırma grubunda yer aldı. Herkes uyku, kaygı ve depresyonla ilgili standart ölçekleri ve irkilmelere dair ayrıntılı soruları yanıtladı.
Sık irkilme yaşayan grupta en yaygın belirti yüzde 87,5 ile kas sıçramalarıydı. Katılımcıların yaklaşık yüzde 74'ü rüya benzeri deneyimler, yaklaşık üçte ikisi düşme ya da dengesini kaybetme hissi bildirdi. Karıncalanma, gözler kapalıyken ışık çakmaları, elektrik çarpması hissi, hatta kafanın içinde yüksek patlama sesleri duymak da anlatılan deneyimler arasındaydı. Duygusal tepkilerde ise telaş ve kafa karışıklığı yüzde 79'ar ile öne çıktı; kaygı yaklaşık yüzde 74 oranında bildirildi.
Bu gruptakilerin yüzde 76'sı en azından bazı irkilmelerden sonra tamamen uyandığını, yüzde 54'ü bu olayların kendisine sıkıntı verdiğini söyledi. Katılımcıların yüzde 83'ü irkilme sırasında “Artık uyumam lazım!” diye düşündüğünü belirtti. Katılımcılar irkilmeleri en sık duygusal stres ve gerginlikle ilişkilendirdi; uyku yoksunluğu ise tutarlı bir tetikleyici olarak görülmedi.
Sık irkilme yaşayanlar, karşılaştırma grubuna göre daha düşük uyku kalitesi, daha şiddetli uykusuzluk belirtileri, uykuya dair daha olumsuz inançlar ve daha yüksek kaygı ile depresyon puanları bildirdi. Buna karşılık gündüz uyku hali iki grup arasında farklı değildi. İrkilmelerin sıklığını öngören istatistiksel modelde ise uyku kalitesi, uykuyla ilgili işlevsel olmayan inançlar, kaygı ve genç yaş öne çıkarken depresyon anlamlı bir etken olmadı. Yazarlar, irkilmelerin zararsız geçiş olaylarından uykuyu bozan, klinik açıdan önemli deneyimlere kadar geniş bir yelpazede yer aldığını belirtiyor ve bir alt grupta ciddi sıkıntıya yol açabileceğine dikkat çekiyor.
Araştırmacılara göre stresi ve zihinsel uyarılmışlığı düzenlemeye, uykuyla ilgili olumsuz düşünce kalıplarını değiştirmeye yönelik yaklaşımlar ileride umut verici olabilir. Ancak bu yöntemlerin irkilmeler üzerindeki etkisi bu çalışmada test edilmedi.
Araştırma tek seferlik bir ankete dayandığı için neden-sonuç ilişkisi kuramıyor: Kaygının mı irkilmeleri artırdığı, yoksa sık irkilmelerin mi kaygıyı beslediği bilinmiyor. Veriler tamamen katılımcıların kendi beyanına dayanıyor; beyin dalgası ya da kas aktivitesi gibi nesnel ölçümler yapılmadı. Gönüllülerden oluşan ve çoğunluğu kadın olan örneklem, toplumdaki yaygınlık hakkında tahmin yapmaya izin vermiyor. İrkilmelerle ilgili sorular araştırmacılar tarafından geliştirildi ve henüz doğrulanmış bir ölçek değil. Haftalık sınır da veriler incelendikten sonra belirlendi; yazarlar tüm analizlerin keşif amaçlı olduğunu vurguluyor.
Uykuya dalarken ara sıra irkilmek çoğu insan için olağan bir deneyim. Ancak irkilmeler sık yaşanıyor, uykuya dalmayı belirgin biçimde zorlaştırıyor ya da kaygıya yol açıyorsa bir hekime ya da uyku uzmanına danışmak en doğru adım olacaktır.