İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Uykuda beyni temizleyen sıvı dalgaları yaşla birlikte zayıflıyor
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
ABD'deki Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden (MIT) bilim insanları, derin uykuda beynin içinden geçen ve atıkların temizlenmesine yardım ettiği düşünülen beyin omurilik sıvısı dalgalarının yaşlı yetişkinlerde belirgin biçimde zayıfladığını gösterdi. Nature Aging dergisinde 13 Kasım 2026'da yayımlanan çalışma, bu zayıflamanın yalnızca daha az uyumakla açıklanamayacağını; beyindeki yavaş elektrik dalgalarının ve damar tepkilerinin azalmasıyla birlikte ilerlediğini ortaya koyuyor.
MIT'de nörobilimci Laura Lewis'in laboratuvarında yürütülen araştırmanın ilk yazarları, doktora sonrası araştırmacı Sydney Bailes ile o dönem MIT'de misafir öğrenci olarak çalışan Stephanie Williams. Ekip, katılımcıların uykulu olması için taramaları gece yarısı civarında başlattı ve yaklaşık iki saat süren oturumlarda üç ölçümü aynı anda yaptı: fonksiyonel manyetik rezonans (fMRI) ile beyindeki kan akışını, Lewis'in geliştirdiği özel bir MR tekniğiyle beyin omurilik sıvısının akışını, elektroensefalografi (EEG) ile de beyin dalgalarını kaydettiler. Katılımcıların önemli bir kısmı tarayıcının içinde uyuyakaldı; böylece aynı kişilerde uyanıklık ve uyku karşılaştırılabildi.
Makalede verilen bilgilere göre gece deneyinde iki ayrı görüntüleme merkezinde toplam 79 kişi taramaya girdi. Hareket nedeniyle kullanılamayan kayıtlar çıkarıldıktan sonra 18-39 yaş arası 31 genç (ortalama 24 yaş) ile 60-83 yaş arası 41 yaşlı yetişkinin (ortalama 69 yaş) verisi analiz edildi. Katılımcıların hiçbirinde nörodejeneratif hastalık tanısı yoktu.
Beyin omurilik sıvısı, beyni ve omuriliği çevreleyen berrak bir sıvı. Lewis'in ekibi 2019'da yalnızca genç yetişkinlerle yaptığı bir çalışmada, derin uyku sırasında bu sıvının beyinde büyük ve düzenli dalgalar halinde hareket ettiğini göstermişti. Bu dalgaların, beyinde biriken atık maddelerin uzaklaştırılmasına katkı yaptığı düşünülüyor. Uykunun yaşla birlikte bozulduğu ve uyku sorunlarının ileride bilişsel gerilemeyi öngördüğü uzun süredir biliniyor; ancak bu temizlik mekanizmasının yaşlanan insan beyninde nasıl değiştiği, uyku sırasında doğrudan ölçülmemişti.
Sonuçlar net bir tablo çizdi: Gençlerde hızlı göz hareketi olmayan (NREM) uyku evresinde hem EEG'deki yavaş dalgalar hem de sıvı dalgaları güçlüydü. Yaşlı yetişkinlerde ise uykuya bağlı sıvı akışı ortalamada anlamlı ölçüde daha zayıf çıktı. Bu azalma; daha az yavaş beyin dalgası, beyindeki genel kan akışı salınımlarının küçülmesi ve bazı katılımcılarda görülen gri madde kaybıyla bağlantılıydı. Araştırmacılara göre sorun yalnızca daha kısa uyumak değil, derin uykunun "niteliğinin" değişmesi.
Ekip, nedeni ayırt etmek için gündüz de iki deney yaptı; bu bölümde 31 genç ve 55 yaşlı yetişkinin verisi kullanıldı. İlkinde katılımcılara yanıp sönen bir dama tahtası deseni gösterilerek sinir hücresi etkinliğinin kan akışını ne kadar iyi tetiklediği ölçüldü. İkincisinde katılımcılar nefeslerini tuttu; kandaki karbondioksit yükselince damarların nasıl tepki verdiğine bakıldı. Yaşlı yetişkinlerin çoğunda her iki tepki de zayıftı. İstatistiksel model, sıvı akışındaki düşüşün büyük kısmını bu sinirsel ve damarsal etkenlerin birlikte açıkladığını, ancak tamamını açıklamadığını gösterdi.
Bailes, "Yaşlanma o kadar karmaşık ve o kadar çok şey değişiyor ki, tek tek etkenleri birbirinden ayırmak gerçekten zor" diyor. Lewis ise önemli bir ayrıntının altını çiziyor: Bazı yaşlı katılımcıların sıvı dalgaları, sağlıklı gençlerin aralığında kaldı. Lewis, "İnsanların çok farklı yaşlandığını biliyoruz" diyerek bu farkın nedenlerinin araştırılması gerektiğini vurguluyor.
Bulgular gözleme dayanıyor; yani sıvı akışındaki azalmanın hastalığa yol açtığını ya da bir hastalığın erken işareti olduğunu kanıtlamıyor. Katılımcılar arasında Alzheimer gibi bir tanısı olan bulunmadığı için hastalık riskiyle bağlantı henüz test edilmedi. Damar sağlığı ve yaşam tarzı gibi ölçülmeyen etkenler de rol oynuyor olabilir. Ayrıca daha önce yapılan ayrı bir çalışmada pembe gürültü adı verilen bir ses uyaranının gençlerde sıvı akışını artırdığı görülmüştü; bu yöntemin yaşlılarda işe yarayıp yaramadığı henüz denenmedi. Araştırmacılar, uykuyu derinleştirmeye yönelik yöntemlerin yaşlı beyinde bu akışı destekleyip destekleyemeyeceğinin ileride incelenmesi gerektiğini belirtiyor.
Türkiye'nin nüfusu, Avrupa'daki pek çok ülke gibi hızla yaşlanıyor ve demans, sağlık sisteminin önümüzdeki on yıllarda en çok uğraşacağı sorunlar arasında gösteriliyor. MIT ekibinin bulgusu, beyin sağlığında uykunun yalnızca süresinin değil derinliğinin de önemli olabileceğine dair kanıtlara yenilerini ekliyor. Yine de çalışma bir tedavi ya da öneri sunmuyor; uyku sorunu yaşayanların bir hekime danışması en doğru yol olmaya devam ediyor.