İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Tıpatıp aynı görünen Alp semenderleri beş ayrı tür çıktı, en nadiri yeni adlandırıldı
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
Hollanda'daki Leiden Üniversitesi ve Naturalis Biyoçeşitlilik Merkezi'nden evrim biyoloğu Ben Wielstra ile Sırp meslektaşları, Avrupa'nın en tanınmış amfibilerinden Alp semenderinin tek bir tür olmadığını, birbirine tıpatıp benzeyen beş ayrı türden oluştuğunu gösteren çalışmalarının son halkasını yayımladı. Ekip, 3 Kasım'da Zootaxa dergisinde çıkan makalede, Sırbistan ile Bulgaristan sınırındaki Vlasina Platosu'nda yaşayan ve şimdiye kadar bilimsel bir adı olmayan beşinci türü Mesotriton similis adıyla tanıttı. Makalenin yazarları arasında Wielstra'nın yanı sıra Milena Cvijanović, Georg Džukić ve Tanja Vukov yer alıyor.
Alp semenderi, Avrupa'nın dağlık ve ormanlık bölgelerindeki göllerde ve göletlerde yaşayan küçük bir kuyruklu kurbağa. Üreme döneminde erkeklerin sırtı mavimsi, karnı ise turuncu renge bürünüyor. Wielstra'nın ifadesiyle, “Eğitimsiz bir göz için, hatta eğitimli bir göz için bile” bu hayvanların hepsi aynı görünüyor. Ancak DNA'ları açıkça farklı. Bilim insanları, dış görünüşü neredeyse aynı olup genetik olarak ayrışmış bu tür gruplarına “kriptik tür” adını veriyor.
Yeni adlandırma, Mart 2026'da Molecular Ecology dergisinde yayımlanan geniş kapsamlı bir genom çalışmasına dayanıyor. Stephanie Koster, Anagnostis Theodoropoulos ve Wielstra'nın öncülük ettiği, 30 uluslararası bilim insanının yer aldığı bu çalışmada, Avrupa'nın dört bir yanından semenderlerin binlerce DNA bölgesi aynı anda incelendi. Kullanılan yöntem, müzelerde onlarca yıldır alkol içinde saklanan örneklerde bile işe yarıyor. Analiz, Alp semenderinin birbiriyle yalnızca çok sınırlı düzeyde gen alışverişi yapan beş genetik gruptan oluştuğunu ve bunların bir kısmının 10 milyon yıldan daha uzun süre önce ayrıştığını gösterdi. Araştırmacılar bu nedenle beş grubun ayrı türler olarak kabul edilmesini önerdi.
Beş türden dördünün daha önce verilmiş bilimsel adları vardı; Vlasina'daki topluluk ise adsız kalmıştı. Bu topluluğun kendine özgü ve çok eski mitokondriyal DNA'sı yıllardır biliniyordu, ancak bu iz, soyu tükenmiş eski bir topluluktan geriye kalmış bir “hayalet soy” olarak yorumlanıyordu. Genom verisi, bu semenderlerin aslında yaşayan, ayrı bir türe ait olduğunu ortaya koydu.
Yeni türün adındaki similis, Latincede “benzer” anlamına geliyor ve sıradan bir Alp semenderinden ayırt edilemeyen görünüşüne gönderme yapıyor. Araştırmacılar türe İngilizcede “Vlasina Alpine newt”, yani Vlasina Alp semenderi adını önerdi. Zootaxa'daki makaleye göre yeni tür, Mesotriton alpestris, M. apuanus ve M. reiseri'yi kapsayan grubun kardeş soyu; komşu bölgede yaşayan M. reiseri dahil tüm akrabalarından belirgin bir genomik farklılıkla ayrılıyor.
Wielstra bu farkın büyüklüğünü çarpıcı bir benzetmeyle anlatıyor: Yeni tür, Hollanda'nın asıl semenderlerinden en az bir insanın şempanzeden farklı olduğu kadar farklı. Görünüşte aynı olsalar da bu türle diğer Alp semenderi türleri arasındaki çiftleşmelerden doğan yavruların hayatta kalma olasılığı çok daha düşük.
Leiden Üniversitesi'nin açıklamasına göre Vlasina Alp semenderi, Avrupa'daki Alp semenderleri arasında en nadir olanı. Dar bir alanda ve küçük bir nüfusla yaşadığı için kirliliğe, yaşam alanlarının bozulmasına ve göletlere balık bırakılmasına karşı son derece savunmasız. Semender yumurtaları ve larvaları balıklar için kolay av olduğundan, doğal olarak balıksız göletlere balık salınması amfibiler açısından ciddi bir tehdit oluşturuyor.
Çalışma Batı Avrupa için de sürpriz içeriyor. Açıklamaya göre beş türün üçü bugün Hollanda'da bulunuyor; ülkeye Balkanlar ve İtalya kökenli semenderler de taşınmış durumda. Bu, insan eliyle yeni bölgelere götürülen hayvanların yerli topluluklarla karşılaşmasını da gündeme getiriyor.
Bilimsel adlandırmada ise bir belirsizlik sürüyor. Uzmanlar, bu grubun Mesotriton mu yoksa Ichthyosaura cinsi adıyla mı anılması gerektiği konusunda anlaşamıyor. Araştırmacılar bu sorunun henüz çözülmediğini belirterek türün ileride yeniden adlandırılabileceği ihtimalini açık bıraktı.
Kriptik türlerin tanınması doğa korumada doğrudan sonuç doğuruyor: Tek ve yaygın sanılan bir türün içinde, dar bir bölgeye sıkışmış ve yok olma tehlikesi taşıyan bir tür gizlenebiliyor. Bu tür ayrı tanınmadığında koruma planlarında da görünmez kalıyor. Wielstra'nın mart ayındaki yorumu bunu özetliyor: “Doğa, biz insanların ona yapıştırdığı etiketleri umursamıyor.” Türkiye'nin komşusu Bulgaristan'ı da kapsayan Balkanlar, Avrupa'nın biyolojik çeşitlilik açısından en zengin bölgelerinden biri sayılıyor ve bu keşif, bölgedeki küçük dağ göletlerinin koruma değerini bir kez daha gündeme getiriyor.