İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Şempanzeler “dudak üfleme” sesinin ne zaman kullanılacağını büyüklerinden öğreniyor
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
İnsanlar bir nesneye neden “masa” dediğini bilmez; bu sözcüğü kullanırız, çünkü çevremizdeki herkes de onu kullanır. Dilbilimciler buna uzlaşım diyor. Fransa'daki CNRS Bilişsel Bilimler Enstitüsü, İngiltere'deki Warwick Üniversitesi ve Taï Şempanze Projesi'nden araştırmacılar, şempanzelerin de benzer bir şey yaptığına dair ilk kanıtı buldu. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımlanan ve 9 Kasım'da kamuoyuna duyurulan çalışma, şempanzelerin dudaklarını titreterek çıkardığı, insanların “dudak üfleme” ya da İngilizcede “raspberry” diye bilinen sesine benzeyen çağrının hangi durumda kullanılacağının doğuştan gelmediğini, topluluk içinde öğrenildiğini gösteriyor.
Doktora öğrencisi Antoine Valet'nin ilk yazarı olduğu çalışmada, yeni doğmuş yavrulardan 55 yaşındaki yetişkinlere kadar 91 şempanzenin bu sesi nasıl kullandığı incelendi. Araştırmacılar iki çok farklı grubu karşılaştırdı. Birincisi, Fildişi Sahili'ndeki Taï Ulusal Parkı'nda yaşayan dört yabani şempanze topluluğuydu. İkincisi ise Sierra Leone'deki Tacugama Şempanze Barınağı'nda, annelerini kaybetmiş ve yaşıtlarıyla birlikte büyütülmüş yetim şempanzelerden oluşan dört topluluktu. Ses, ses tellerinin titreşimi olmadan, yalnızca dudaklarla üretilen bir çağrı. Ekip, her topluluğun bu sesi hangi sosyal durumlarda kullandığını ayrıntılı biçimde kaydedip gruplar arasında karşılaştırdı.
İki grup arasındaki fark çarpıcıydı. Yabani şempanzeler bu sesi neredeyse yalnızca birbirlerinin tüylerini temizledikleri, yani tımar sırasında çıkarıyordu. Yetişkin rol modelleri olmadan büyüyen barınaktaki genç şempanzeler ise aynı sesi çok daha geniş ve dağınık bir yelpazede, birbirinden oldukça farklı sosyal durumlarda kullanıyordu. Başka bir deyişle, sesin kendisi her iki grupta da vardı; değişen, onun ne zaman ve ne için kullanıldığıydı.
Çalışmanın en dikkat çekici gözlemi, barınaktaki gruplardan birine yetişkin bir şempanzenin katılmasından sonra geldi. Yeni gelen yetişkinin ardından grubun bu sesi kullanma biçimi giderek daha tutarlı hale geldi ve yeni üyenin kullanımına benzemeye başladı. Araştırmacılar bunu, yetişkinlerin gençler için rol model işlevi gördüğünün işareti olarak yorumluyor. Ekibe göre bu, şempanze çağrılarında öğrenilmiş ve toplulukça paylaşılan bir kullanımın, yani bir uzlaşımın ilk kanıtı. Şempanzelerin tamamen yeni sesler öğrenmekte zorlandığı biliniyor; ancak bulgular, zaten çıkarabildikleri seslerin işlevini birbirlerinden öğrenebildiklerini düşündürüyor.
Çalışmanın yazarlarından Warwick Üniversitesi'nden filozof Richard Moore, insanların gündelik iletişimde belirli sözcükleri yalnızca çevresindekiler de kullandığı için seçtiğini hatırlatıyor ve şempanzelerde de anlamı belirleyenin sesin kendisi değil, ortak pratik olduğunu vurguluyor. İlk yazar Valet ise şempanze ses iletişiminin sabit ve öğrenilmemiş görünen yönlerinin bile öğrenmeyle şekillenebileceğini söylüyor. Kıdemli yazarlardan CNRS Lyon'dan Catherine Crockford, farklı toplulukların bu sesi birbirinden bağımsız olarak yararlı bulmuş olabileceğini, ancak bunun sesin bir uzlaşım olduğu gerçeğini değiştirmeyeceğini belirtiyor.
Akla gelen soru şu: Ses öğreniliyorsa, birbirinden uzak yabani topluluklar neden onu benzer biçimde, tımar sırasında kullanıyor? Crockford'un önerdiği açıklamaya göre şempanzeler tımar ederken tüylerdeki parazitleri dudaklarıyla da ayıklıyor; bu hareketlere benzeyen bir sesi çıkarmak kolaylaşıyor olabilir. Bu sesin tımar süresini uzattığı da biliniyor. Araştırmacılar bu açıklamanın henüz bir hipotez olduğunu ve test edilmesi gerektiğini vurguluyor. Çalışmanın sınırları da var: Yabani ve barınak grupları yalnızca öğrenme fırsatları açısından değil, yetiştirilme koşulları ve çevre bakımından da birbirinden farklı. Yetişkin üyenin etkisi ise tek bir grupta gözlendi.
İnsan dilinin nasıl ortaya çıktığı, bilimin en zor sorularından biri olmaya devam ediyor. En yakın akrabalarımızdan şempanzelerde bir sesin anlamının toplulukça belirlendiğini gösteren bu bulgu, uzlaşıma dayalı iletişimin kökenlerinin insanlardan çok daha eskiye uzanıyor olabileceğine işaret ediyor. Taï Şempanze Projesi'nin direktörü ve kıdemli yazarlardan Roman Wittig ise bu tür araştırmaların sürebilmesi için yabani şempanze popülasyonlarının korunmasının hayati olduğunun altını çiziyor. Yabani şempanzeler, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği'nin (IUCN) listesinde nesli tehlike altındaki türler arasında yer alıyor.