İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Karınca kolonileri yaşlandıkça zayıflamıyor, güçleniyor: 34 yıllık çalışma
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
ABD'deki Houston Üniversitesi'nden biyologlar Blaine Cole ve Diane Wiernasz, Colorado'da 34 yıl boyunca izledikleri batı hasatçı karıncası (Pogonomyrmex occidentalis) kolonilerinin yaşlandıkça zayıflamak yerine güçlendiğini ortaya koydu. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımlanan çalışmaya göre koloniler yaşlandıkça ölme olasılıkları azalıyor, yeni koloniler kuracak üreme bireyleri yetiştirme olasılıkları ise artıyor. Bilim dünyasında “negatif yaşlanma” (negative senescence) olarak bilinen bu tablo, canlıların çoğunda gördüğümüz yaşlanma örüntüsünün tam tersi.
İnsan dahil pek çok canlıda yaş ilerledikçe ölüm riski yükselir, üreme kapasitesi düşer. Biyologlar bu süreci yaşlanma ya da senesens olarak adlandırıyor. Negatif yaşlanmada ise ölüm riski yaşla birlikte azalır, üreme artar. Bu durum daha önce bazı bitkilerde, balıklarda ve deniz kestanelerinde gözlenmişti. Yeni çalışma, aynı örüntüyü bir karınca toplumunda, otuz yılı aşan saha verisiyle ortaya koyuyor.
Cole ve Wiernasz, 1992'den bu yana Colorado eyaletinin Mesa County bölgesindeki karınca yuvalarını düzenli olarak takip ediyor. Araştırmacılar, kuruluş yılı bilinen 3.285 koloninin hayatta kalma, büyüme ve üreme verilerini analiz etti. Sonuçlar belirgin bir eğilim gösterdi: Koloniler yaşlandıkça ölme olasılıkları düşüyor, üreme olasılıkları yükseliyor. Büyük koloniler hem daha uzun yaşıyor hem de daha sık üreme bireyi yetiştiriyor. Ekip, koloninin büyümesinin üremeden kısılan kaynaklarla gerçekleştiğine dair bir kanıt da bulamadı; yani koloniler hem büyüyüp hem de üremelerini artırabiliyor.
Çalışmanın en çarpıcı ayrıntılarından biri, izleme projesi başlamadan önce kurulmuş 51 koloninin 2024 yılında hâlâ yaşıyor olması. Araştırmacılar bu kolonilerin yaklaşık 40-42 yaşında olduğunu tahmin ediyor. Her yaz kısa bir süre için kanatlı erkek ve dişi karıncalar yuvadan çıkarak çiftleşme uçuşuna katılıyor; koloninin “üremesi” dediğimiz şey de bu kanatlı bireylerin yetiştirilmesi anlamına geliyor.
Peki bir karınca kolonisi nasıl olup da yaşlandıkça güçlenebiliyor? Makalenin başlığı cevabı özetliyor: “Değiştirilebilir bir soma, hasatçı karıncalarda negatif yaşlanmayı mümkün kılıyor.” Biyolojide soma, üreme hücreleri dışında kalan bedeni ifade ediyor. Bir karınca kolonisi tek bir organizma gibi düşünüldüğünde, onlarca yıl yaşayabilen kraliçe üreme hattını, ortalama bir yıl kadar yaşayan işçiler ise bedeni temsil ediyor. İşçiler sürekli yenilendiği için koloninin “bedeni” hiçbir zaman gerçekten yaşlanmıyor.
Cole bunu şöyle anlatıyor: “Koloni ister 2 yaşında olsun ister 40, somanın ‘yaşı’ aynı kalıyor.” Kuramsal modeller de sınırsız büyüyebilmeyi ve büyümenin üremeye bir bedel yüklememesini, negatif yaşlanmanın evrimini kolaylaştıran temel özellikler olarak gösteriyordu. Hasatçı karınca kolonileri bu iki koşulu birlikte karşılıyor.
Araştırmacılar önemli bir uyarıda bulunuyor: Bulgular tek tek karıncalar için değil, koloninin bütünü için geçerli. Hiçbir karınca biyolojik olarak gençleşmiyor; işçiler yine kısa ömürlerini tamamlayıp ölüyor. Yaşlanmayan şey, sürekli yenilenen toplumun kendisi. Ayrıca çalışma deneysel bir müdahaleye değil, uzun süreli saha gözlemine dayanıyor. Ekip bir sonraki adımda yaprak kesici karıncalar ve termitler gibi başka toplumsal böceklerde de benzer bir örüntü bulunup bulunmadığını araştırmayı planlıyor.
Cole, keşfin bir anda gelmediğini vurguluyor: “Karıncaların negatif yaşlanma gösterdiğini fark ettiğimiz bir aydınlanma anı olmadı.” Araştırmacıya göre asıl ders sabır: “Bir şeyi yeterince uzun süre inceler ve yeterince dikkatli bakarsanız, kaçınılmaz olarak yeni ve şaşırtıcı şeyler keşfedersiniz.” Cole'un bir başka yorumu da çalışmanın genel mesajını özetliyor: “Yaşam bize benzer sorunlara her zaman farklı çözümler gösteriyor.”
Yaşlanma, tıptan ekolojiye pek çok alanın merkezindeki sorulardan biri. Bu çalışma insan yaşlanmasına dair doğrudan bir sonuç sunmuyor; ancak yaşlanmanın evrimsel açıdan kaçınılmaz olmadığını ve canlıların yapısına göre çok farklı yollar izleyebildiğini gösteren örneklere yenisini ekliyor. Türkiye'de de tarlalarda ve bozkırlarda tohum toplayan karınca türleri yaygın. Uzun ömürlü karınca kolonilerinin nasıl işlediğini anlamak, bu toplumsal böceklerin doğadaki dayanıklılığını açıklamaya da yardımcı olabilir.