İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
2.800 yıllık İskit mezarında kenevir kullanımının en eski doğrudan izi bulundu
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
Rusya'ya bağlı Tuva Cumhuriyeti'ndeki 2 bin 800 yıllık bir İskit prens mezarında, insanların kenevirin keyif verici etkisinden yararlandığını gösteren, doğrudan tarihlendirilmiş en eski arkeolojik kanıt bulundu. Bern Üniversitesi ve Almanya'nın Jena kentindeki Max Planck Jeoantropoloji Enstitüsü'nden arkeolog Gino Caspari'nin yönettiği ekip, mezardan çıkan yaklaşık bin kenevir tohumunu ve gömülen kişilerin korunmuş saçlarında saptanan kimyasal izleri 5 Kasım'da Science dergisinde yayımladı. Tohumlar ile saç örnekleri aynı mezardan geliyor; araştırmacılara göre bu birliktelik, bitkinin yalnızca ritüelde kullanılmadığını, tüketildiğini de gösteriyor.
Buluntular, Moğolistan sınırına yakın Uyuk Vadisi'nde yer alan ve Tunnug 1 adıyla bilinen büyük gömü tümülüsünden çıktı. Avrasya bozkırlarında atlı göçebe bir kültür olan İskitlerin seçkinlerine ait bu mezar, bölgenin bilinen en erken anıtsal mezarları arasında sayılıyor. Yapının içinde ahşaptan dört gömü odası bulunuyor: üçünde tek kişi, birinde birden fazla kişi gömülü. Daha önceki kazılarda tümülüsün üzerine özenle yerleştirilmiş 18 at iskeleti ortaya çıkarılmıştı; sonraki sezonlarda onlarca kurban edilmiş at daha ve dağınık insan kemikleri bulundu. Araştırmacılar, cenaze töreninde insanların da kurban edilmiş olabileceğini düşünüyor.
Ekip, bulunan tohumlardan altısını radyokarbon yöntemiyle tek tek tarihlendirdi. Diğer tarihleme verileriyle birlikte sonuçlar, tohumların MÖ 8. yüzyılın başlarında mezara konduğunu gösteriyor. Araştırmacılara göre tohumlar büyük olasılıkla bölgede kendiliğinden yetişen yabani bitkilerden toplandı.
Çalışmayı öncekilerden ayıran, mezarın merkezi gömü odasında korunmuş insan saçının incelenmesi oldu. Yüksek çözünürlüklü kütle spektrometrisi gibi yöntemlerle yapılan analizlerde birden fazla örnekte kannabinol (CBN) adlı bileşiğe ait belirgin sinyaller saptandı. CBN, kenevirin keyif verici etkisinden sorumlu THC maddesinin zamanla oksijenle tepkimeye girmesiyle oluşuyor. Örneklerde THC'nin kendisine uyan daha zayıf sinyaller de bulundu.
Caspari, tohumların keneviri gömü törenlerinde önemli bir yere oturttuğunu, saçtaki moleküler izlerin ise aynı mezardaki insanların bitkiyi keyif verici etkisi için kullandığına işaret ettiğini söylüyor. Bitki kalıntılarıyla insan bedenindeki moleküler izlerin bir arada bulunmasını son derece nadir bir kanıt birlikteliği olarak nitelendiriyor.
Araştırmacılar kenevirin bu törende neden kullanıldığına dair iki olasılığı da dile getiriyor: kurban edilecek kişileri sakinleştirmek ya da bitkinin kokusuyla çürüme kokusunu bastırmak. Ancak ekip bunların spekülasyon düzeyinde olduğunu kabul ediyor.
İskitlerin kenevirle ilişkisi aslında yeni bir iddia değil. Halikarnassos'ta, yani bugünkü Bodrum'da doğan antik Yunan tarihçi Herodot, MÖ 5. yüzyılda yazdığı Tarih adlı eserinde İskitlerin kenevir tohumlarını kızgın taşların üzerine atıp çıkan dumanı kapalı çadırlarda soluduğunu anlatmıştı. Altay Dağları'ndaki ünlü Pazırık mezarlarında da kenevir tohumları bulunmuştu. 2019'da yayımlanan bir başka çalışma ise Çin'in batısındaki Pamir Dağları'nda yer alan Jirzankal mezarlığında, yaklaşık 2 bin 500 yıllık tütsü kaplarında yanmış kenevir kalıntıları tespit etmişti. Tunnug 1'deki bulgular ise bu kanıtları birkaç yüzyıl geriye taşıyor ve ilk kez insan dokusundan elde edilen bir izle destekleniyor.
Bulgu tartışmasız değil. Çalışmada yer almayan Freiburg Üniversitesi'nden adli toksikolog Volker Auwärter, saç analizinin bilimsel açıdan zayıf kalabileceğini ve saçtaki izlerin kişilerin kenevirle birlikte gömülmesi sonucu dışarıdan bulaşmayla açıklanabileceğini savunuyor. İspanya'daki Valladolid Üniversitesi'nden arkeolog Elisa Guerra Doce ise saçta toksikolojik analizin arkeolojide yerleşik bir yöntem olduğunu hatırlatıyor.
Araştırmacılar da çalışmanın sınırlarını açıkça belirtiyor: Ne kadar kenevir tüketildiği, bitkinin solunarak mı yoksa yenerek mi alındığı ve o dönemin kenevirinin ne kadar güçlü olduğu bilinmiyor. İskitlerin keyif verici etkisi yüksek türleri bilerek seçip seçmediği ya da yetiştirip yetiştirmediği de belirsiz. Ekip, DNA'sı çok iyi korunmuş tohum örneklerinin genetik analizine başladı; bu çalışmanın kenevirin evcilleştirilme ve yayılma tarihine ışık tutması bekleniyor.
Kenevir insanlık tarihinde binlerce yıldır lif ve yağ kaynağı olarak kullanılıyor, ancak bitkinin zihin üzerindeki etkisi için ne zaman ve nerede tüketilmeye başlandığını doğrudan gösteren kanıtlar çok sınırlı. Tunnug 1 bulguları, Herodot'un aktardığı İskit ritüellerinin arkeolojik karşılığına bugüne kadarki en eski tarihlerden birinde ulaşıyor ve Avrasya bozkırlarındaki göçebe toplulukların cenaze törenlerinin ne kadar karmaşık olduğunu da yeniden gözler önüne seriyor.