İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Hem psilosibin hem ölümcül amatoksin üreten ilk mantar Florida'da bulundu
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
ABD'de Florida Üniversitesi (UF), Utah Üniversitesi ve Ohio Eyalet Üniversitesi'nden araştırmacılar, hem halüsinojen etkili psilosibini hem de ölümcül mantar zehirlenmelerinden sorumlu amatoksinleri üreten ilk mantarı belirledi. Current Biology dergisinde 11 Kasım'da yayımlanan çalışmanın konusu, Florida'da bulunan ve araştırmacıların “kara büyü mantarı” (dark magic mushroom) lakabını taktığı Galerina indica türü. Ekip ayrıca bu iki kimyasal yeteneği sağlayan genlerin cinse atalardan miras yoluyla değil, en az iki ayrı “yatay gen aktarımı” olayıyla girdiğini ortaya koydu.
Mantarı, o dönem UF Tarım ve Gıda Bilimleri Enstitüsü (UF/IFAS) Bitki Patolojisi bölümünde, Florida'nın resmi mikoloğu Prof. Matthew E. Smith'in laboratuvarında lisans öğrencisi olan Andrew Kunik buldu. Kunik, UF/IFAS'a ait Ordway-Swisher Biyolojik İstasyonu'ndaki mantarları belgelerken bu küçük kahverengi mantara rastladı. Bugün Harvard'da araştırmacı olarak çalışan Kunik, çalışmanın genom ve biyoinformatik analizlerini yürüttü; kimyasal analizleri ise UF Kimya bölümünden Michael Christopher yaptı. Ekipte ayrıca Smith laboratuvarından Ben Lemmond, UF Kimya bölümünden Timothy Garrett ve Ohio Eyalet Üniversitesi'nden Jason Slot yer aldı. Kunik sonuçları gördüğünde yaşadığı şaşkınlığı “Gözlerime inanamadım” sözleriyle anlatıyor.
Galerina indica oldukça küçük bir mantar; tam gelişmiş birkaç şapkası bir başparmak tırnağının alanına sığabiliyor. Dünyada yalnızca birkaç kez kayda geçmiş. Mantarın dokusu ellenince maviye dönüyor; bu özellik psilosibin içeren bazı “sihirli mantarlarda” da görülüyor. Galerina cinsi ise ölümcül amatoksin içeren türler barındırmasıyla biliniyor. Laboratuvar analizleri, iki farklı bileşik ailesinin aynı mantarda bir arada bulunduğunu doğruladı. Psilosibin ABD'de en sıkı denetim altındaki maddeler listesinde yer alıyor; amatoksinler ise bazı ölümcül mantar zehirlenmelerinin sorumlusu.
Çalışmanın evrimsel analizlerine yön veren Utah Üniversitesi'nden doçent ve Utah Doğa Tarihi Müzesi mikoloji küratörü Bryn Dentinger, bulgunun en şaşırtıcı yanını gen aktarımında görüyor. Canlılar genlerini normalde ebeveynlerinden alır; yatay gen aktarımında ise genetik malzeme farklı türler arasında “yanlamasına” geçer. Dentinger bunu şöyle anlatıyor: “Yatay gen aktarımı, sanki el sıkıştığımızda benim DNA'mın bir kısmının sizin genomunuza katılması gibi.” Analizler, psilosibin ve amatoksin üretimine ait genlerin Galerina cinsine en az iki ayrı aktarım olayıyla girdiğine işaret ediyor. Dentinger, “Tek bir mantar cinsinde bu özel metabolitler için iki bağımsız yatay gen aktarımı olayı duyulmamış bir şey” diyor.
Mantarın bu iki bileşiği neden birlikte ürettiği henüz bilinmiyor. Kunik, amatoksinlerin mantarı onu yiyen hayvanlara karşı koruyor olabileceğini ancak ekolojik rollerinin tam olarak anlaşılamadığını belirtiyor ve ekliyor: “Mantarların neden psilosibin ürettiğini hâlâ tam olarak anlamış değiliz.” Araştırmacılar, ilgili genlerin devre dışı bırakılacağı ileriki deneylerin bu soruya ışık tutabileceğini düşünüyor. Çalışmada kullanılan örnekler, gelecekteki araştırmalar için Utah Doğa Tarihi Müzesi koleksiyonuna eklendi. Kunik'e göre keşfin heyecan verici yanı şu: “Küçük ve ilk bakışta ilgi çekmeyen mantarlar olağanüstü bir kimya saklayabiliyor.”
Bulgunun bir de halk sağlığı boyutu var. Smith, “Bu mantarları bulmak gerçekten zor. Yüzlerce başka mantar türü gibi küçük ve kahverengiler” diyor ve bunları diğerlerinden ayırt etmenin eğitimli bir uzman için bile zor olduğunu vurguluyor. Smith, olası mantar yutma vakalarında düzenli olarak Florida Zehir Danışma Merkezi ve acil servis hekimleriyle görüşüyor. Ona göre bir bölgede hangi mantar türlerinin bulunduğunu bilmek, hem insanlar hem de evcil hayvanlar için önem taşıyor. Amatoksinler, dünyanın en tehlikeli mantarlarından köygöçürende (Amanita phalloides) de bulunan zehir ailesi. Kunik'in uyarısı ise net: “Bu mantarı yemeyin!”
Türkiye'de de özellikle sonbahar aylarında yabani mantar zehirlenmeleri her yıl gündeme geliyor. Uzmanlar, türünden emin olunmayan yabani mantarların toplanıp yenmemesi gerektiğini, zehirlenme şüphesinde ise vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi'nin ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'nin (114) aranması gerektiğini hatırlatıyor. Florida'daki bu çalışma da görünüşte sıradan, küçük bir mantarın ne kadar beklenmedik bir kimya taşıyabileceğini gösteriyor.