İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Evrenin şafağında ikiz dev kara delik: Bilinen en yaşlı yakın kuasar çifti bulundu
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
Uluslararası bir gökbilimci ekibi, evrenin henüz çok genç olduğu bir döneme ait, birbirine şaşırtıcı derecede yakın iki parlak kuasar keşfetti. ABD Ulusal Bilim Vakfı'na bağlı NOIRLab'in 10 Kasım 2026'da duyurduğu ve aynı gün The Astrophysical Journal Letters dergisinde yayımlanan çalışmaya göre J1602+4228AB kodlu çift, Büyük Patlama'dan yalnızca yaklaşık 900 milyon yıl sonrasından bize ulaşan ışıkla görülüyor. Bu, onu bugüne kadar bulunan en uzak, dolayısıyla en yaşlı yakın kuasar çifti yapıyor.
Kuasarlar, bir galaksinin merkezindeki süper kütleli kara deliğin çevresindeki gaz ve yıldızları hızla yuttuğu evrede ortaya çıkıyor. Kara deliğe doğru sarmal çizerek düşen madde aşırı ısınıyor ve öyle güçlü ışık yayıyor ki kuasar, ev sahibi galaksideki tüm yıldızların toplamından daha parlak görünebiliyor. Galaksiler çarpışıp birleştikçe merkezlerindeki kara deliklere bol miktarda “yakıt” akıyor; bu yüzden gökbilimciler, iç içe geçen galaksilerde yan yana iki kuasara rastlamayı bekliyor.
Ne var ki bu tür çiftleri bulmak oldukça zor. Bir kara deliğin kuasar evresi kozmik ölçekte kısa sürüyor, bu kadar uzaktaki nesneler çok sönük görünüyor ve birbirine bu kadar yakın iki ışık kaynağını ayırt etmek teknik olarak güç. NOIRLab'e göre yeni keşif, evrenin “kozmik şafak” olarak adlandırılan ilk dönemlerinde bilinen yalnızca üçüncü kuasar çifti ve bu dönemin en sıkışık çifti.
Çiftin iki üyesi arasındaki mesafe yaklaşık 18 bin 100 ışık yılı; bu, Samanyolu'nun çapının beşte biri kadar. Kara deliklerin kütleleri ise Güneş'in yaklaşık 1,5 milyar ve 400 milyon katı. Makaleye göre her iki kara delik de teorik büyüme sınırına yakın, hatta bu sınırın biraz üzerinde bir hızla madde yutuyor. Eddington sınırı denen bu eşik, kara deliğe düşen maddenin yaydığı ışığın basıncının kütleçekimini dengelediği noktayı ifade ediyor.
Çalışmayı yöneten NOIRLab doktora sonrası araştırmacısı Silvia Onorato, “Bu dev kuasarlardan tek birinin evrenin bu kadar erken döneminde nasıl var olabildiğine dair kesin bir teorik açıklama yok, iki tanesi bir yana” dedi. Onorato, çifti evren bugünkü yaşının yalnızca on üçte biri kadarken gözlemlediklerini ve buna rağmen kara deliklerin bugün gördüklerimiz kadar kütleli olduğunu vurguladı.
Çift, NOIRLab'den Emanuele Paolo Farina'nın yönettiği Aether adlı James Webb Uzay Teleskobu programının verilerinde fark edildi. Bu program, Webb'in kızılötesi tayfölçeriyle erken evrendeki 200 kuasarı inceledi; bu sayı, o döneme ait bilinen kuasarların yüzde 43'üne denk geliyor. Ekip, veriler üzerinde yaptığı görsel incelemede kuasarlardan birinin yanında bir eşlikçi bulunduğunu fark etti.
Ardından Hawaii'deki Maunakea dağında bulunan Gemini North teleskobuyla takip gözlemleri yapıldı. İkinci kuasar o kadar sönük ve ilk kuasara o kadar yakın ki yerden gözlemlenmesi neredeyse imkânsız kabul ediliyordu. Onorato, gökyüzünün son derece berrak olması sayesinde verileri yalnızca iki gecede toplayabildiklerini anlattı.
Bilim ekibi bulguyu ihtiyatla sunuyor. Makalede nesne, “kuasar çifti adayı” olarak tanımlanıyor. Çünkü öndeki bir galaksinin kütleçekimi, tek bir kuasarın ışığını bükerek iki ayrı görüntü oluşturabilir. Ekip, iki kuasarın tayflarının biçim olarak farklı olmasına dayanarak gerçek bir fiziksel çift olma ihtimalini daha güçlü buluyor; ancak NOIRLab'in açıklamasında da belirtildiği gibi, kütleçekimsel mercek olasılığını kesin olarak dışlamak için ayrıntılı bir mercek modeline ihtiyaç var.
Araştırmacılara göre bu kadar yakın bir çiftin görülme sıklığı, erken evrendeki kuasarların daha büyük ölçeklerdeki dağılımından beklenenin yüzlerce ila binlerce katı. Ekip, bunun ya galaksi birleşmeleriyle tetiklenen kuasar çiftlerinden oluşan bir nüfusa ya da olağanüstü yoğun bir kozmik çevreye işaret edebileceğini düşünüyor. Kesin sonuç için daha geniş bir örneklem gerekiyor.
Çifte, Hawaii Dili Koleji'nden Profesör Larry Kimura tarafından Nāpōwawāʻenakaulua adı verildi. İsim, Hawaii dilinde kabaca “Isı parıltısı içinde evrene enerjiyi yeniden doğuran, dipsiz ve güçlü karanlığa sahip iki gök cismi” anlamına geliyor. Aynı programdan çıkan Pōwehi adı, 2019'da yayımlanan ve insanlığın gördüğü ilk kara delik görüntüsü olan M87 merkezindeki kara delik için kullanılmıştı. Onorato'ya göre çift, ilk büyük galaksilerin ve merkezlerindeki kara deliklerin birlikte nasıl oluştuğunu incelemek için eşsiz bir laboratuvar sunuyor.