İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Euclid 900 milyon galaksiyi kataloğa geçirdi: Evrenin 3 boyutlu haritasının temeli atıldı
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Euclid Konsorsiyumu, 12 Kasım 2026'da Euclid uzay teleskobunun ilk büyük veri paketini kamuoyuyla paylaştı. “DR1-Foundation” adı verilen paket, teleskobun yaklaşık 13 aylık gözlemine dayanıyor ve bir milyardan fazla gök cisminden gelen ışığı içeriyor. Bunların 900 milyonu aşkını galaksi. ESA'ya göre veriler, evrenin bugüne kadarki en ayrıntılı üç boyutlu haritasını kurmak için gereken parçaları ilk kez bu ölçekte bir araya getiriyor.
Paket, gökyüzünün yaklaşık 1.900 derekarelik bölümünü kapsıyor. ESA bu alanı 9.500 dolunayın kapladığı alana eşdeğer olarak tanımlıyor. Bu, Euclid'in görev süresi boyunca taramayı planladığı toplam alanın yaklaşık yüzde 14'üne karşılık geliyor. Teleskobun daha önceki veri paylaşımları yalnızca 60 derekare civarında bir bölgeyi kapsıyordu; bu nedenle proje bilimcisi Valeria Pettorino yeni paketi “ölçekte bir değişim” olarak nitelendirdi.
Rakamlar da bu sıçramayı gösteriyor. Pakette 160 milyonu aşkın kaynaktan alınmış tayf (ışığın renklerine ayrıştırılmış hâli), 60 milyondan fazla kuasar adayı ve yaklaşık 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayı bulunuyor. Toplam veri hacmi 1,7 milyon gigabayta ulaşıyor.
Paketin en dikkat çekici kısmı, kütleçekimsel mercek kataloğu. Bu olayda, önde duran devasa bir galaksinin kütleçekimi arkasındaki daha uzak bir galaksinin ışığını büker; uzaktaki galaksi halka, yay ya da birden fazla görüntü hâlinde görünür. ESA'ya göre bu tür mercekler oldukça nadir: birkaç bin galaksiden ancak biri böyle bir etki yaratıyor. Euclid'in yeni kataloğu ise şimdiye kadar yayımlanmış bütün mercek kataloglarının toplamından daha büyük.
Adaylar, makine öğrenmesi yöntemleriyle ve Zooniverse platformundaki Space Warps projesine katılan binlerce gönüllünün katkısıyla belirlendi. Euclid Konsorsiyumu üyesi, Portsmouth Üniversitesi'nden Natalie Lines, ekibin on yılı aşkın süre önce Euclid'in güçlü mercek keşiflerinde devrim yaratacağını öngördüğünü hatırlattı. Mercekler, gökbilimcilerin tek tek galaksileri, içlerindeki karanlık madde de dahil olmak üzere “tartmasına” ve evrenin genişlemesini incelemesine imkân tanıyor.
Euclid'in asıl hedefi, evrenin yaklaşık yüzde 95'ini oluşturduğu düşünülen ama doğrudan görülemeyen karanlık madde ve karanlık enerjiyi anlamak. Galaksiler, büyük ölçüde karanlık maddeden oluşan ve bu yüzden gözle görülmeyen devasa ipliklerden örülü bir “kozmik ağ” üzerinde diziliyor. Euclid, son 10 milyar yıllık kozmik tarihi izleyerek bu ağın zaman içinde nasıl büyüdüğünü ölçmeyi amaçlıyor.
Bunun için galaksilerin yalnızca gökyüzündeki konumu değil, uzaklığı da gerekiyor. Teleskop, galaksilerin tayfında hidrojen atomlarının yaydığı belirli bir ışığı arayarak mesafelerini hesaplıyor ve galaksileri haritada üçüncü boyuta yerleştiriyor. Evrenin genişlemesinin neden hızlandığı ise fizikçileri yaklaşık 30 yıldır uğraştıran bir bilmece. ESA Bilim Direktörü Carole Mundell, yayımlanan verilerin “güzel fotoğraflardan çok daha fazlası” olduğunu ve kozmos çalışmalarında bilimsel bir dönüm noktasına işaret ettiğini söyledi.
Paket, galaksi kümeleri ve henüz oluşum aşamasındaki “ön kümeler” hakkında da yeni bilgiler sunuyor. Euclid, kümelerin uzaklığını doğrudan ölçebiliyor ve yüzlerce kümede, galaksiler arasına dağılmış yıldızların yaydığı soluk “küme içi ışığı” tespit etti. Nice'teki J.L. Lagrange Laboratuvarı'ndan Barbara Sartoris, Euclid'in yalnızca zamanda geriye bakmakla kalmayıp bunu gökyüzünün çok geniş alanlarında yaptığını vurguladı. Paketle birlikte Horologium Süperkümesi ve Messier 81 galaksi grubuna ait yeni görüntüler de paylaşıldı.
Bu paket, ilk tam veri sürümünün temel katmanı niteliğinde. Euclid'in tam DR1 sürümünün 2027 ortasında yayımlanması planlanıyor. Bu aşamada, galaksi şekillerindeki çok küçük bozulmaları ölçen zayıf kütleçekimsel mercek analizleri ve galaksilerin kozmik ağa nasıl yerleştiğine dair hesaplamalar eklenecek. Karanlık enerjiye ilişkin asıl kozmolojik sonuçların bu verilerle gelmesi bekleniyor; şimdiki paket ise henüz bu sorulara yanıt vermiyor.
Temmuz 2023'te fırlatılan ve 14 Şubat 2024'te düzenli bilimsel gözlemlere başlayan Euclid, ESA tarafından inşa edilip işletiliyor; NASA, kızılötesi cihazın dedektörlerini sağladı. Euclid Konsorsiyumu, 15 Avrupa ülkesi ile ABD, Kanada ve Japonya'daki 300 kurumdan 2 binden fazla bilim insanını bir araya getiriyor. ESA arşiv bilimcisi Bruno Altieri, bir milyardan fazla nesne içeren katalogları depolamanın ve paylaşmanın “küçük bir iş olmadığını” belirtti. Veriler, ESA'nın arşivi üzerinden dünyanın dört bir yanındaki araştırmacıların kullanımına sunuluyor; bu da Türkiye dahil farklı ülkelerdeki gökbilimcilerin kataloglar üzerinde kendi çalışmalarını yürütebilmesi anlamına geliyor.