İstanbul 19.7°C
Ankara 15.1°C
Berlin 29°C
Acı kahveyi neden sonradan seviyoruz? Beyinde "yavaş dopamin" yolu bulundu
Bilim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul20°
Çocukken çoğumuza acı gelen kahveyi yetişkinlikte neden severek içtiğimizin cevabı beyindeki "yavaş" bir dopamin yolunda olabilir. Kaliforniya Üniversitesi San Francisco (UCSF) araştırmacılarının 4 Kasım 2026'da Nature dergisinde yayımlanan çalışması, mideye ulaşan besinlerin beynin amigdala bölgesinde dakikalarca süren bir dopamin salınımını tetiklediğini ve bu sinyalin, bir tadı o yiyeceğin vücuda kazandırdığı enerjiyle ilişkilendirmeyi öğrettiğini gösterdi.
Çalışmanın kıdemli yazarı UCSF Fizyoloji Bölümü'nden Prof. Zachary Knight, ilk yazarı ise o dönem laboratuvarda doktora öğrencisi olan James Grove. Ekip önce farelerde tat duyusunu tamamen devre dışı bıraktı: Şekerli su ya da süt kokteyline benzeyen bir sıvıyı ağız yerine doğrudan farelerin midesine verdi ve beynin farklı bölgelerindeki dopamin düzeyini izledi. Dopamin, beynin ödül ve öğrenme sistemlerinde rol oynayan bir haberci molekül. Hayvanların ve insanların bir tadı, o yiyeceğin sindirildikten sonra vücutta yarattığı etkiyle eşleştirmeyi öğrenebildiği uzun süredir biliniyordu; ancak bu öğrenmenin beyinde hangi sinyalle gerçekleştiği belirsizdi.
Sonuç beklenmedikti: Besinler, amigdalanın ön bazolateral kısmında güçlü ve uzun süren bir dopamin salınımına yol açtı. Bilim insanlarının yıllardır incelediği, saniyeler içinde gelip geçen hızlı dopamin sinyallerinden farklı olarak bu yanıt birkaç dakika sürdü. Amigdala daha çok duygular ve korkuyla anılan bir bölge olduğu için, yiyecek tercihlerinin öğrenilmesindeki bu rolü dikkat çekici bulundu.
Araştırmacılar bu yolun gerçekten öğrenmeyi sağladığını iki deneyle sınadı. Yolu engellediklerinde fareler normal şekilde yemeye devam etti, ancak yeni bir tadın kalori getirdiğini öğrenemediler. Tersine, fareler hiç kalori içermeyen bir tadı aldıktan sonra amigdaladaki dopamin liflerini yapay olarak uyardıklarında, hayvanlar o kalorisiz tadı tercih etmeye başladı. Yani bu sinyal, gerçek besinin yerini tutarak bir tada karşı sonradan gelişen sevgiyi oluşturabildi.
Knight, "Bu yavaş dopamin sisteminin, zamanla bazı yiyecekleri diğerlerine tercih etmeyi öğrenmemizi sağlayan şey olduğunu gösterdik" diyor.
Ekip bulguların insanlar için de geçerli olup olmadığını iki ayrı veri setiyle inceledi. Yale Üniversitesi'nden Dana Small, daha önce yapılmış ve 13 erkeğin süt kokteyli ya da kalorisiz bir içecek içtiği bir pozitron emisyon tomografisi (PET) çalışmasının verilerini yeniden analiz etti; dopamin salınımı yine aynı amigdala bölgesinde yoğunlaştı. Max Planck Metabolizma Araştırmaları Enstitüsü'nden Marc Tittgemeyer ve ekibi ise 38 yetişkini glikoz içtikten sonra fonksiyonel MR ile taradı ve aynı bölgede artan etkinlik gördü.
Çalışmanın en şaşırtıcı yanlarından biri, hem farelerde hem insanlarda besinle tetiklenen dopamin yanıtının beynin sol tarafındaki amigdalada sağdakinden çok daha güçlü olması. Beslenme gibi temel işlevlerin devrelerinin genellikle iki yarıkürede simetrik olduğu düşünüldüğü için bu bulgu araştırmacıları da şaşırttı. Knight'ın laboratuvarı bu asimetrinin nedenini araştırıyor.
Knight'a göre aynı mekanizma kahve gibi doğası gereği itici tatların neden sevildiğini de açıklayabilir: Beyin, kahvenin tadını kafeinin verdiği canlılık hissiyle defalarca ilişkilendirdikçe "kahvenin tadı çok daha güzel gelmeye başlıyor". Bu, Türk kahvesinden espressoya kadar acı içeceklerin neden "sonradan edinilen bir zevk" olarak anıldığına dair ilginç bir açıklama sunuyor. Ancak ekip kahveyi ya da kafeini doğrudan test etmedi; bu yorum, deneylerden çıkan genel ilkenin bir uygulaması.
Araştırmacılar bir başka olasılığa da dikkat çekiyor: GLP-1 grubundaki zayıflama ilaçlarının besinlerin tetiklediği bu dopamin sinyalini azaltarak yemeği zamanla daha az ödüllendirici hale getirip getirmediği. Bu ilaçlar çalışmada incelenmedi; dolayısıyla bu yalnızca test edilmesi gereken bir hipotez.
Bulguların temeli fare deneylerine dayanıyor. İnsan verileri, biri eski bir çalışmanın yeniden analizi olan, görece küçük örneklemli iki görüntüleme çalışmasından geliyor ve tek bir kontrollü deneyin parçası değil. Fonksiyonel MR, beyin etkinliğini doğrudan değil kan akışındaki değişimler üzerinden ölçüyor. Bu nedenle bulgu, insanların yeme alışkanlıklarını tümüyle açıklayan bir mekanizma olarak değil, güçlü bir ipucu olarak görülmeli. Çalışma, ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından desteklendi.