İstanbul 19.8°C
Ankara 11.5°C
Diyarbakır 11.2°C
Samsun 19.1°C
Berlin 29°C
Deniz Göktaş soruşturması ve komedinin sınırları
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
Komedyen Deniz Göktaş hakkında başlatılan soruşturma, yalnızca bir sahne gösterisi üzerinden yürüyen hukuki bir süreç olarak değil, Türkiye’de mizahın, eleştirinin ve hoşgörü kültürünün geldiği noktayı göstermesi açısından da tartışılması gereken bir gelişme olarak öne çıkıyor.
Göktaş’ın YouTube’da yayımlanan ve bir buçuk saati aşan “Ölü Deniz” adlı stand-up gösterisi kısa sürede milyonlarca kişiye ulaştı. Gösteri, özellikle genç izleyiciler arasında büyük ilgi gördü, sosyal medyada geniş biçimde paylaşıldı ve Türkiye’de son dönemin en çok konuşulan sahne performanslarından biri haline geldi. Ancak aynı gösteride yer alan bazı eleştiriler, bazı çevreler tarafından tepkiyle karşılandı. Bu tepkilerin ardından Göktaş hakkında “dini değerleri aşağılama” iddiasıyla soruşturma başlatıldı.
Elbette hukuk devletinde bir iddia üzerine soruşturma açılması, tek başına suç işlendiği anlamına gelmez. Soruşturmanın sonunda takipsizlik kararı da verilebilir, iddiaların hukuki karşılığının bulunmadığı sonucuna da ulaşılabilir. Bu nedenle ilk aşamada yapılması gereken, soruşturmanın başlatılmış olmasını peşinen mahkûmiyet gibi görmek değil, bu süreci tetikleyen nedenleri, şikâyetlerin mahiyetini ve gösterideki ifadelerin hangi bağlamda söylendiğini dikkatle incelemektir.
Ancak burada asıl tartışılması gereken konu, bir komedyenin yaptığı işin niteliğidir. Komedyenlik, sıradan bir politik konuşma ya da ideolojik bildiri değildir. Komedyenler, gündelik hayatta insanların yakın arkadaş çevrelerinde konuştuğu, güldüğü, abarttığı, bazen sert bulduğu ama mizahın alanı içinde değerlendirdiği meseleleri sahneye taşırlar. Stand-up gösterilerinin doğasında gözlem, abartı, ters köşe, rahatsız etme, düşündürme ve güldürme vardır. Bu yüzden komedi, çoğu zaman toplumun en hassas noktalarına dokunur.
Mizahın temel işlevlerinden biri, iktidar sahiplerini, güçlüleri, toplumsal alışkanlıkları, yerleşik kabulleri ve günlük hayatın çelişkilerini görünür kılmaktır. Bunu yaparken zaman zaman sertleşir, sınırları zorlar, kimi izleyiciyi rahatsız eder. Zaten iyi mizah çoğu zaman yalnızca güldürmekle kalmaz, rahatsız da eder. Çünkü komedi, toplumsal gerilimleri yumuşatarak görünür hale getiren özel bir ifade biçimidir.
Bu noktada Amerika örneği dikkat çekicidir. Amerika Birleşik Devletleri’nde komedyenlerin eleştiri alanı oldukça geniştir. Komedyenler başkanları, siyasetçileri, dini figürleri, medya mensuplarını, zenginleri, ünlüleri, toplumsal ikiyüzlülükleri ve kültürel tabuları çok sert biçimde eleştirebilir. Hatta Beyaz Saray Muhabirleri Derneği’nin her yıl düzenlediği geleneksel yemekte, başkanlar bile komedyenlerin hedefi olur. Başkanın kendisi salondadır, basın mensupları oradadır, siyasetçiler, bürokratlar, medya temsilcileri aynı masalarda oturur. Sahneye çıkan komedyen, o yılın siyasi olaylarını, başkanın sözlerini, gaflarını, politikalarını ve medyanın ikiyüzlülüklerini hicveder. Salonda zaman zaman gerilim de olur, kahkaha da olur, rahatsızlık da olur. Ama bu gelenek, demokrasilerde eleştiriye tahammülün sembollerinden biri olarak görülür.
Çünkü komedi ile hakaret arasındaki çizgi, yalnızca sözcüklerin sertliğine bakılarak anlaşılamaz. Bağlam önemlidir. Sahne önemlidir. Niyet önemlidir. Söylenen sözün bir nefret çağrısı mı, yoksa toplumsal bir eleştiri mi olduğu önemlidir. Bir komedyenin amacı bir topluluğu hedef göstermek, aşağılamak, şiddete çağırmak veya ayrımcılığı yaymaksa elbette bu tartışılır. Ancak bir sahne gösterisinde, mizahın abartılı diliyle yapılan eleştiriyi doğrudan suç alanına taşımak, ifade özgürlüğü açısından daraltıcı bir etki yaratır.
Türkiye’de ise bu alan giderek daha hassas hale geliyor. Bazı konulara dokunmak, bazı kurumları eleştirmek, bazı toplumsal kabulleri mizah yoluyla sorgulamak hızla hukuki veya idari süreçlerin konusu olabiliyor. Bu durum yalnızca o komedyeni değil, bütün sanatçıları, yazarları, çizerleri ve sahne insanlarını etkiliyor. Çünkü bir kişi hakkında açılan soruşturma, çoğu zaman başkaları için de uyarı işlevi görüyor. İnsanlar “Ben de aynı şeyi söylersem başıma ne gelir?” diye düşünmeye başlıyor. Bu da otosansür dediğimiz daha sessiz, daha görünmez ama çok etkili bir baskı mekanizmasını doğuruyor.
Oysa Türkiye’nin mizah tarihinde çok daha geniş bir hoşgörü alanı vardı. Gırgır dergisi ve benzeri mizah dergileri, siyasetçileri, başbakanları, bakanları, belediye başkanlarını, bürokrasiyi ve günlük hayatın bütün absürtlüklerini çok sert biçimde eleştirirdi. Turgut Özal döneminde yapılan karikatürler, bugünden bakıldığında son derece cesur görünür. Süleyman Demirel, kendisiyle ilgili mizahlara çoğu zaman gülerek karşılık veren bir siyasetçi olarak hatırlanır. Bülent Ecevit döneminde de siyasi mizahın alanı bugüne göre daha genişti. Hatta Necmettin Erbakan gibi ideolojik çizgisi çok belirgin bir siyasetçi bile kendisiyle ilgili yapılan taklitlere, esprilere ve mizahi göndermelere çoğu zaman gülüp geçebilen bir siyasi figürdü.
Televizyonda Levent Kırca’nın programları, sahnede Metin Akpınar ve Zeki Alasya’nın oyunları, gazete ve dergilerde yayımlanan karikatürler, Türkiye’de mizahın bir dönem toplumsal eleştirinin en güçlü kanallarından biri olduğunu gösteriyordu. Bu isimler yalnızca insanları güldürmüyor, aynı zamanda ülkenin yönetim tarzını, ekonomik sorunlarını, bürokrasiyi, adaletsizlikleri, yasakları ve günlük hayatın çelişkilerini sahneye taşıyordu. Bugün aynı sertlikte bir mizah yapıldığında bunun hemen soruşturma, erişim engeli, hedef gösterme veya gözaltı ihtimaliyle anılması, Türkiye’de ifade alanının nasıl daraldığını gösteren önemli bir işarettir.
Elbette mizah sınırsız mıdır sorusu, yalnızca Türkiye’de değil, bütün dünyada tartışılan bir konudur. Komedyenler her şeyi söyleyebilir mi? Din, etnik kimlik, cinsiyet, hastalık, engellilik, yoksulluk gibi hassas konular mizahın konusu olabilir mi? Bu soruların kolay cevapları yoktur. Demokratik toplumlarda da komedyenler eleştirilir, protesto edilir, boykot edilir, sert tepkilerle karşılaşır. Amerika’da, Avrupa’da veya başka ülkelerde de bazı şakalar büyük tartışmalar yaratabilir. Fakat kritik fark, bu tartışmaların çoğu zaman kamusal eleştiri, medya polemiği, izleyici tepkisi veya mesleki itibar üzerinden yürümesidir. Ceza hukuku, ancak açık nefret söylemi, tehdit, şiddet çağrısı veya somut bir suç unsurunun bulunduğu durumlarda devreye girmelidir.
Bu nedenle Deniz Göktaş örneğinde de esas mesele, bir komedyenin herkesi memnun edip etmemesi değildir. Hiçbir komedyen herkesi güldürmek zorunda değildir. Hiçbir izleyici de bir komedyeni sevmek, izlemek veya alkışlamak zorunda değildir. Beğenmeyen izlemeyebilir, eleştirebilir, karşı yazı yazabilir, sosyal medyada tepki gösterebilir. Fakat mizahın doğası gereği sert, rahatsız edici veya alışılmışın dışında olması, onu otomatik olarak suç kapsamına sokmamalıdır.
Burada ölçü çok önemlidir. Küfür, kişisel hakaret, ayrımcılık, ırkçılık, nefret söylemi ve doğrudan hedef gösterme elbette mizah perdesi arkasına saklanamaz. Bir insanın dini inancı, etnik kimliği, cinsiyeti veya kişisel varlığı aşağılanıyorsa, bu ayrıca tartışılır. Ancak toplumsal davranışları, iktidar ilişkilerini, inançların kamusal hayattaki kullanım biçimlerini, siyasetle din arasındaki ilişkiyi veya toplumdaki çelişkileri eleştiren bir mizah dili, demokratik toplumlarda korunması gereken ifade alanının parçasıdır.
Deniz Göktaş’ın gösterisini izleyen çok sayıda kişi, sahnedeki performansı başarılı, cesur ve güncel buldu. Gösterinin bu kadar geniş kitlelere ulaşması da aslında toplumda böyle bir mizaha yönelik ciddi bir ilgi olduğunu gösteriyor. İnsanlar yalnızca kahkaha atmak için değil, kendi yaşadıkları sıkışmışlığı, baskıyı, gündelik hayatın çelişkilerini birinin sahnede açıkça dile getirdiğini görmek için de bu tür gösterilere ilgi duyuyor. Bu da komedinin neden yalnızca eğlence olmadığını, aynı zamanda toplumsal bir boşalma ve yüzleşme alanı olduğunu ortaya koyuyor.
Bu tür soruşturmaların yarattığı en büyük risk, komedyenlerin sahneye çıkarken kelimelerini hukuk korkusuyla seçmeye başlamasıdır. Mizah, korkuyla yapılabilecek bir iş değildir. Komedyen sahnede sürekli “Bunu söylersem hakkımda soruşturma açılır mı?”, “Bu cümle sosyal medyada kesilip hedef gösterilir mi?”, “Bir şaka bağlamından koparılır mı?” diye düşünürse, ortaya gerçek komedi çıkmaz. Ortaya çekingen, steril, kimseye dokunmayan, hiçbir şey söylemeyen bir sahne dili çıkar. Oysa komedinin gücü tam da dokunabilmesinden gelir.
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, eleştiriyi ve mizahı cezalandırmak değil, ona cevap verebilecek bir olgunluk geliştirmektir. Bir şakayı beğenmeyebilirsiniz. Bir komedyenin üslubunu kaba, sert veya rahatsız edici bulabilirsiniz. Fakat demokratik bir toplumda ilk refleks soruşturma, yasak, erişim engeli veya gözdağı olmamalıdır. İlk refleks tartışma olmalıdır. Mizaha karşı mizah, eleştiriye karşı eleştiri, söze karşı söz üretebilmek gerekir.
Komediyi anlamak, her şakaya gülmek demek değildir. Komediyi anlamak, sahnedeki sözün günlük hayattaki sıradan bir hakaretle aynı şey olmadığını kavrayabilmektir. Komedyenlik, topluma ayna tutan, bazen o aynayı eğip büken, bazen çirkin gösteren, bazen abartan, bazen acı gerçekleri kahkahayla söyleyen özel bir sanattır. Bu sanatın var olabilmesi için hoşgörü gerekir. Sadece izleyici hoşgörüsü değil, siyasi hoşgörü, hukuki hoşgörü ve toplumsal hoşgörü gerekir.
Bugün Deniz Göktaş hakkında açılan soruşturmanın nasıl sonuçlanacağı bilinmiyor. Hukuki süreç sonunda takipsizlik kararı verilmesi de mümkündür. Umut edilen de budur. Çünkü bir komedyenin sahne performansının, bağlamından koparılarak cezai bir tehdidin konusu haline getirilmesi, yalnızca bir sanatçının değil, bütün mizah alanının üzerinde baskı yaratır.
Deniz Göktaş’ın gösterisi beğenilebilir, beğenilmeyebilir, sert bulunabilir, tartışılabilir. Ancak bir toplumun olgunluğu, yalnızca hoşuna giden sözlere tahammül etmesiyle ölçülmez. Asıl ölçü, rahatsız olduğu söze, sert bulduğu mizaha ve kendisini hedefte hissettiği eleştiriye nasıl tepki verdiğidir. Eğer her rahatsız edici söz soruşturma konusu olursa, komedi sahnesi de kamusal tartışma alanı da giderek daralır.
Komedinin olduğu yerde hoşgörü olmak zorundadır. Hoşgörünün olmadığı yerde ise komedyenlik nefes alamaz. Türkiye’nin güçlü mizah geleneği, geçmişte bu hoşgörünün ne kadar geniş olabildiğini göstermiştir. Bugün ihtiyaç duyulan şey de geçmişteki o özgüveni, o eleştiriye dayanma kapasitesini ve o kahkahayla cevap verme kültürünü yeniden hatırlamaktır.
Deniz Göktaş hakkındaki soruşturma, bu nedenle yalnızca bir komedyenin meselesi değildir. Bu mesele, Türkiye’de mizahın, eleştirinin ve ifade özgürlüğünün hangi sınırlar içinde var olabileceğiyle ilgilidir. Soruşturmanın sonunda verilecek karar, sadece bir dosyanın akıbetini değil, aynı zamanda komedi sahnesine, sanatçılara ve izleyicilere gönderilecek mesajı da belirleyecektir.
Umut edilen, hukukun mizahın bağlamını gözetmesi, eleştirinin cezalandırılmaması ve bu sürecin takipsizlikle sonuçlanmasıdır. Çünkü güçlü toplumlar, komedyenlerinden korkmaz. Güçlü toplumlar, kendilerine gülebilen toplumlardır.
