İstanbul 20.2°C
Şanlıurfa 15.7°C
Mersin 21°C
Samsun 19.8°C
Berlin 29°C
The Odyssey’yi IMAX 70 mm’de izlemek için geceyi uykusuz geçireceğim
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
Yarın sinemaya yalnızca bir film seyretmeye gitmiyorum. Sinema tarihinde çok az insanın aynı koşullarda yaşayabileceği bir görüntü deneyimine tanıklık etmeye gidiyorum.
Haftalar öncesinden Christopher Nolan’ın “The Odyssey” filmi için yer aramaya başladım. Normal bir sinema bileti bulmak zor değildi. Dijital IMAX, standart salon, Dolby Cinema ve klasik 70 mm seçenekleri vardı. Benim aradığım ise bunların hiçbiri değildi. Filmin çekildiği asıl formata en yakın gösterimi, yani gerçek IMAX 70 mm film gösterimini izlemek istiyordum.
Chicago çevresinde bunu yapabilen yalnızca bir sinema var: Woodridge’deki Cinemark Seven Bridges. Bulunduğum yerden yaklaşık bir saat 10 dakika uzaklıkta. Fakat mesafe, bilet bulmanın yanında küçük bir ayrıntı olarak kaldı.
Günlerce seansları kontrol ettim. Saatleri ileri geri taradım. Bazen boşalan bir koltuk var mı diye gece yeniden baktım. Sonunda bu hafta sonu için tek bir yer yakalayabildim. Seans sabaha karşı 02.30’da başlıyor.
Film 172 dakika, yani 2 saat 52 dakika sürüyor. Reklamlar ve salondan çıkış süresiyle birlikte gösterim sabah 05.30’a doğru bitecek. Muhtemelen 06.00 civarında yola çıkacağım. Bir saatten uzun sürecek dönüşün ardından sabah 07.00’ye doğru evde olacağım.
Kısacası bir film için geceyi ayakta geçireceğim.
Peki neden?
“The Odyssey”, dünyanın her tarafında binlerce salonda gösteriliyor. Fakat filmin gerçek IMAX 70 mm kopyasını oynatabilen salon sayısı yalnızca 41.
Bu salonların 25’i Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunuyor. Bazı haberlerde sayı 26 olarak veriliyor. Bunun nedeni, IMAX 70 mm oynatma kapasitesine sahip salonlarla film için güncel kopya alan salonların aynı şekilde sayılmaması. IMAX’ın güncel katılımcı salon listesinde ABD için 25, dünya genelinde ise 41 gösterim noktası bulunuyor.
Woodridge’deki Cinemark Seven Bridges de bu 41 özel salondan biri. Üstelik Cinemark’ın ABD genelindeki 300’den fazla sineması arasında IMAX 70 mm projektöre sahip yalnızca dört noktadan biri.
Bu nedenle aldığım bilet, yalnızca belirli bir gün ve saate ait bir koltuk değil. Giderek azalan analog sinema kültürünün çok ender yaşanan gösterimlerinden birine giriş bileti.
Burada sık karıştırılan bir ayrıntıyı açıklamak gerekiyor. Formatın doğru adı IMAX 70 mm ya da teknik ifadeyle 15/70 IMAX.
Normal 35 mm sinema filminde görüntü şeridi kameradan ve projektörden dikey olarak ilerler. Standart 70 mm filmde de benzer bir dikey akış vardır ve her kare beş delik yüksekliğindedir. IMAX sisteminde ise film yatay ilerler. Her bir görüntü karesi, film şeridi üzerinde 15 delik genişliğinde yer kaplar.
“15/70” ifadesindeki 15, her karenin kapladığı perforasyon, yani kenar deliği sayısını; 70 ise gösterimde kullanılan filmin milimetre cinsinden genişliğini anlatır.
Teknik olarak çekim sırasında 65 mm negatif film kullanılır. Bu negatiften sinema gösterimi için 70 mm pozitif kopya hazırlanır. Bu nedenle bazen “IMAX 65 mm kamera”, bazen “IMAX 70 mm film” ifadelerini görürüz. İkisi birbiriyle çelişmez. Biri çekim negatifini, diğeri gösterim kopyasını tarif eder.
IMAX 15/70 karesi yaklaşık 70 milimetre genişliğinde ve 52 milimetre yüksekliğindedir. Görüntü alanı, klasik 35 mm film karesinin yaklaşık dokuz katına, standart 70 mm karesinin ise yaklaşık üç katına ulaşır.
Bu büyüklük yalnızca daha büyük bir perde anlamına gelmez. Negatif üzerinde çok daha fazla fiziksel alan bulunduğu için görüntü daha fazla ayrıntı, daha doğal renk geçişleri ve daha güçlü bir derinlik duygusu taşıyabilir.
Dijital görüntüde çözünürlük piksel sayısıyla ölçülür. Filmde sabit bir piksel sayısı yoktur. Buna rağmen karşılaştırma yapabilmek için IMAX 70 mm görüntünün yaklaşık 16K ile 18K arasında dijital çözünürlüğe denk gelebileceği kabul ediliyor. IMAX şirketi de bu gösterimi “18K sunum” olarak tanımlıyor.
Bu, her sahnenin otomatik olarak kusursuz olacağı anlamına gelmiyor. Objektif, netlik, ışık, film stoğu, laboratuvar işlemi, kopyanın durumu ve projektör ayarı hâlâ belirleyici. Fakat iyi çekilmiş ve doğru gösterilmiş bir IMAX 70 mm görüntü, günümüzde ulaşılabilen en yüksek ayrıntı düzeylerinden birini sunuyor.
Gerçek IMAX 70 mm gösterimin en önemli farklarından biri 1.43:1 görüntü oranı.
Bu oran, alıştığımız geniş ve basık sinema görüntüsünden daha yüksek, neredeyse kareye yakın bir çerçeve oluşturuyor. Film standart geniş perdede gösterildiğinde görüntünün sağ ve solu aynı kalabilir, fakat üst ve alt bölümlerinin önemli bir kısmı görünmeyebilir. Gerçek IMAX salonunda ise kadraj yukarıya ve aşağıya doğru açılıyor.
Deniz, gökyüzü, gemiler, savaş alanları, kalabalıklar ve dev yapılar yalnızca geniş görünmüyor. İzleyicinin görüş alanını dikey olarak da dolduruyor. İnsan gözü tek bir noktaya bakarken çevresinde kalan alanı da algıladığı için, bu yüksek perde görüntünün içine girme hissini artırıyor.
Nolan’ın anlatımıyla amaç, izleyiciye yalnızca büyük bir resim göstermek değil, perdenin varlığını unutturmak. Görüntü görüş alanını kapladığında insan artık çerçeveye bakmıyor, kendisini sahnenin karşısında hissediyor.
Bu yüzden IMAX 70 mm deneyimi için sık sık “gözlüksüz üç boyut” benzetmesi yapılıyor. Görüntü gerçekten üç boyutlu değil. Fakat ayrıntı, ölçek, kadraj yüksekliği ve alan derinliği birleştiğinde güçlü bir fiziksel yakınlık duygusu oluşuyor.
Christopher Nolan yaklaşık 20 yıldır uzun metrajlı filmlerinde IMAX kameraları kullanıyor. “The Dark Knight”, “The Dark Knight Rises”, “Interstellar”, “Dunkirk”, “Tenet” ve “Oppenheimer” filmlerinde IMAX görüntüler vardı.
Fakat bu filmlerin hiçbiri baştan sona IMAX film kameralarıyla çekilmedi.
Bunun temel nedeni kameraların büyüklüğü ve çıkardığı sesti. IMAX film kameraları çok yüksek görüntü kalitesi sağlıyor, ancak çalışan mekanizma son derece gürültülü. Bu nedenle aksiyon sahnelerinde kullanılabiliyor, sessiz ve yakın plan diyaloglarda ise oyuncuların sesini temiz biçimde kaydetmek zorlaşıyordu. Nolan önceki filmlerinde IMAX görüntülerle daha sessiz 65 mm ya da 35 mm kameralar arasında geçiş yapmak zorundaydı.
“The Odyssey” bu engeli aşan ilk uzun metrajlı kurmaca film oldu. Filmin 172 dakikasındaki bütün görüntüler IMAX film kameralarıyla çekildi.
Bu, sinema tarihi açısından önemli bir eşik. Çünkü IMAX ilk kez yalnızca savaş, patlama, uçuş ve geniş manzara için değil; yüzler, bakışlar, fısıltılar ve yakın plan oyunculuk için de filmin başından sonuna kadar kullanıldı.
Bu filmi mümkün kılmak için IMAX, Kodak, Panavision ve FotoKem yeni bir kamera sistemi üzerinde çalıştı. Keighley adı verilen yeni IMAX kamerası, eski modellere göre daha hafif ve yaklaşık yüzde 30 daha sessiz üretildi.
Kameranın gövdesinde çok katmanlı karbon fiber kullanıldı. Daha parlak bir optik vizör, beş inçlik renkli ekran ve sette görüntüyü izleyebilmek için 4K video aktarım sistemi eklendi.
Fakat “daha sessiz” demek, “sessiz” demek değildi. Görüntü yönetmeni Hoyte van Hoytema eski kameraların sesini kontrolden çıkmış bir çim biçme makinesine, yeni kamerayı ise iyi yağlanmış bir dikiş makinesine benzetiyor.
Diyalog sahnelerinde kameranın çevresine “blimp” adı verilen dev bir ses yalıtım gövdesi yerleştirildi. Kamera ve bu koruyucu sistem bir araya geldiğinde düzenek yaklaşık 135 kilograma ulaşabiliyordu. Hareket ettirmek için güçlendirilmiş platformlar ve özel bir ekip gerekiyordu.
Matt Damon, çalışan sistemin yüzüne yakınken çıkardığı sesi bir mutfak robotuna benzetti. Robert Pattinson ise böyle bir kameranın karşısında oynamayı, yanında hareket eden bir arazi aracıyla sahne çekmeye benzetti.
Ses sorunu çözülünce başka bir sorun ortaya çıktı. Dev yalıtım gövdesi, karşılıklı oynayan iki oyuncunun arasına neredeyse bir duvar gibi giriyordu. Oyuncular birbirlerinin gözlerini göremiyor, bakış çizgileri bozuluyordu.
Çözüm şaşırtıcı biçimde dijital değil, son derece eski usul bir sinema hilesi oldu.
Kameranın çevresine iki aynadan oluşan, yatay bir periskopa benzeyen sistem kuruldu. Oyuncular doğrudan birbirlerine bakamasalar bile aynalar üzerinden göz temasını koruyabildi. Böylece dev IMAX kamerası yüzlerinin hemen yakınında çalışırken karşılıklı oyunculuk sürdürülebildi.
Yüz milyonlarca dolarlık bir filmde, dünyanın en gelişmiş görüntü sistemlerinden birinin önündeki sorun birkaç aynayla çözüldü. Sinemanın büyüsü bazen tam olarak burada yatıyor.
IMAX kameranın bir başka sınırı da film haznesi.
Kameraya takılan 1.000 fitlik film, saniyede 24 kare hızla çekim yapıldığında yaklaşık üç dakikada tükeniyor. Dijital kamerada olduğu gibi uzun süre kesintisiz kayıt yapmak mümkün değil.
Oyuncular bir sahneye başlıyor, duygu yükseliyor ve birkaç dakika sonra kamera duruyor. Film haznesi çıkarılıyor, yeni film takılıyor ve sahne kaldığı yerden sürdürülüyor.
Tom Holland ilk çekim gününde Nolan’ın performansını beğenmediğini sanmış. Yönetmen çok çabuk “kes” deyince endişelenmiş. Daha sonra sorunun oyunculuğu değil, kameradaki filmin bitmesi olduğunu öğrenmiş.
Bu üç dakikalık sınırın ilginç bir sonucu var. Ekip çekimden önce daha fazla prova yapmak, oyuncular hareketlerini kesinleştirmek, kamera ekibi de her saniyeyi planlamak zorunda kalıyor. Dijital çekimde yüzlerce dakika açık bırakılabilen kameranın tersine, burada her fit film para, zaman ve emek demek.
“The Odyssey” için 2 milyon fitten fazla IMAX negatif film kullanıldı. Bu, yaklaşık 610 kilometre film şeridi demek.
IMAX kamera dakikada yaklaşık 337 fit film tüketiyor. Bu hesapla çekilen ham görüntü yaklaşık 100 saate ulaşıyor. Bu 100 saatlik malzemeden 2 saat 52 dakikalık film çıkarıldı.
Çekimler 91 gün sürdü ve planlanandan dokuz gün erken tamamlandı. Ekip altı ay boyunca altı ülkede çalıştı. Fas, Yunanistan, İtalya, İzlanda, İskoçya ve ABD’de çekimler yapıldı. Nolan ve ekibi aylar boyunca gerçek denizde, gerçek gemilerle ve değişen hava koşullarıyla uğraştı.
Yalnızca bitmiş 172 dakikalık IMAX 70 mm gösterim kopyasının uzunluğu bile yaklaşık 58 bin fit, yani 17,7 kilometreyi buluyor. Bu dev film şeridi klasik bir makaranın içine sığmıyor. Projektör kabininde özel yatay tabla sistemi üzerinde hareket ediyor ve yüzlerce kilogramlık bir düzenekle gösteriliyor.
Bu nedenle IMAX 70 mm gösterimi, salona bir dijital dosya gönderip düğmeye basmak kadar kolay değil. Film kopyasının hazırlanması, taşınması, projektöre kurulması, hizalanması ve gösterim sırasında kontrol edilmesi için eğitimli uzmanlar gerekiyor.
Filmin yapım bütçesi yaklaşık 250 milyon dolar. Bu, “The Odyssey”yi Christopher Nolan’ın kariyerindeki en pahalı film yapıyor. Universal’ın tanıtım için yaklaşık 125 milyon dolar daha harcadığı belirtiliyor.
Bu bütçenin karşılığında yalnızca yıldızlarla dolu bir oyuncu kadrosu kurulmadı. Matt Damon, Tom Holland, Anne Hathaway, Zendaya, Robert Pattinson, Lupita Nyong’o ve Charlize Theron gibi isimlerin yanı sıra gerçek gemiler, büyük dekorlar, farklı ülkelerde aylar süren çekimler, özel kameralar ve dev analog film üretimi kullanıldı.
Nolan, bilgisayar ortamında kolayca üretilebilecek görüntülerin önemli bölümünü gerçek mekânlarda ve fiziksel koşullarda çekmeyi seçti. Yönetmenin düşüncesi açık: Oyuncu ve kamera gerçek denizle, rüzgârla, dalgayla ve ağırlıkla mücadele ettiğinde, bu fiziksel gerçeklik hikâyeye de yansıyor.
Odysseus’un yolculuğunu anlatan bir filmde, yapım ekibinin de rahat bir stüdyo yolculuğu yaşamamış olması bana anlamlı geliyor.
Filmi izleyen eleştirmenlerin ilk değerlendirmeleri, IMAX tercihini yalnızca teknik bir gösteri olarak görmüyor.
Associated Press yazarı Jake Coyle, filmi “antik çağın anlatısını günümüzün IMAX boyutlu cüretiyle birleştiren, dünyevi ve varoluşçu bir destan” olarak tanımlıyor. Coyle’a göre filmin büyüklüğü yalnızca dev sahnelerinden gelmiyor. Hikâye aynı zamanda ailesine dönmeye çalışan bir insanın daha sade ve insani yolculuğu olarak işliyor.
Görüntü yönetmeni ve teknik yazar Ignacio Aguilar, filmin standart 70 mm gösterimini değerlendirdiği yazısında bile görüntü ayrıntısının en iyi 35 mm gösterimin açık biçimde ötesine geçtiğini belirtiyor. Geniş manzaralar kadar karakterlerin yakın planlarında da büyük formatın gücüne dikkat çekiyor.
Teknik yayın Newsshooter’ın editörü ve görüntü yönetmeni Matthew Allard ise 15/70 IMAX karesinin, standart beş delikli 70 mm kareden üç katı aşan büyüklüğünü vurguluyor. Allard’a göre asıl dönüm noktası, yeni kamera ve ses yalıtım sistemi sayesinde bu dev formatın diyalog sahnelerinde de kullanılabilmesi.
Eleştiriler bütünüyle övgüden ibaret değil. Aguilar, analog gösterimde bazı gece sahnelerindeki siyah seviyelerinin değişebildiğini, çok sığ alan derinliğinin zaman zaman netliği zorladığını yazıyor. Büyük negatif olağanüstü ayrıntı sağlayabilir, fakat yönetmenin her kesme, ışık ve kadraj tercihini de büyütür. Kusurlar da başarılar kadar görünür hâle gelir.
Bu ayrıntı önemli. IMAX 70 mm, kötü bir filmi otomatik olarak iyi yapmaz. İyi çekilmemiş bir sahneyi mucizeyle kurtarmaz. Fakat yönetmenin ve görüntü yönetmeninin yaptığı tercihleri, mümkün olan en az kayıpla seyirciye ulaştırır.
Çoğu IMAX salonu günümüzde dijital projektör kullanıyor. Bunların bir bölümü 1.90:1 oranında görüntü veriyor. Çift lazerli bazı büyük IMAX salonları 1.43:1 kadrajı gösterebilse de kaynak yine dijital.
Gerçek IMAX 70 mm gösterimde ise fiziksel film şeridinden geçen güçlü ışık doğrudan perdeye yansıyor. Görüntüde film greninin canlı yapısı, kareler arasındaki çok küçük farklılıklar ve analog malzemenin kendine özgü dokusu bulunuyor.
Dijital görüntü daha temiz, daha sabit ve bazı sahnelerde daha parlak görünebilir. Film görüntüsü ise daha organik, daha hareketli ve dokulu olabilir. Buradaki fark yalnızca “hangisi daha keskin?” sorusuyla anlatılamaz. Bir yağlı boya tabloyla onun çok iyi çekilmiş dijital fotoğrafı arasındaki farka benziyor. Fotoğraf tabloyu gösterebilir, fakat tablonun fiziksel yüzeyiyle aynı şey değildir.
Ben yarın yalnızca “The Odyssey”nin görüntüsünü değil, o görüntünün fiziksel film üzerindeki karşılığını seyredeceğim.
Evimizde büyük televizyonlar var. İnternet üzerinden istediğimiz filmi istediğimiz saatte açabiliyoruz. Görüntüyü durduruyor, geri sarıyor, ertesi gün kaldığımız yerden devam ediyoruz.
Fakat sinemanın başlangıcından beri değişmeyen bir tarafı var: Karanlık bir salonda, tanımadığımız insanlarla birlikte, kontrolü yönetmene bırakarak başka bir dünyanın içine girmek.
IMAX 70 mm bu duyguyu en uç noktaya taşıyor. Telefon ekranına sığdırılmış bir içerik değil. Evde yarım gözle izlenecek bir yayın değil. Yol gitmeyi, saat ayarlamayı, bilet aramayı ve bazen uykudan vazgeçmeyi isteyen fiziksel bir deneyim.
Bir filmin sabaha karşı 02.30 seansına gitmek dışarıdan bakıldığında çılgınlık gibi görünebilir. Film bittiğinde gün doğacak. Salondan çıktığımda büyük olasılıkla yorgun olacağım. Önümde bir saatten uzun bir dönüş yolu bulunacak.
Ama yıllar sonra bu geceyi hatırlayacağımı düşünüyorum.
Belki filmi çok seveceğim, belki bazı bölümlerini eleştireceğim. Belki teknik beklentim hikâyenin önüne geçecek, belki de birkaç dakika sonra formatı tamamen unutup Odysseus’un yolculuğuna kapılacağım.
Henüz bunları bilmiyorum.
Bildiğim tek şey, sinema tarihinde ilk kez baştan sona IMAX film kameralarıyla çekilmiş bir yapımı, dünyadaki 41 gerçek IMAX 70 mm salonundan birinde izleyecek olmam.
Bu yüzden yarınki yolculuk benim için Woodridge’e yapılan bir saatlik otomobil yolculuğundan daha fazlası.
Bu, sinemanın geçmişiyle geleceğinin aynı perdede buluştuğu ana doğru yapılan küçük bir yolculuk.
Bu yazıda neden böyle bir zahmete katlandığımı, IMAX 70 mm formatını özel yapan teknik ayrıntıları ve “The Odyssey”nin sinema tarihi açısından taşıdığı önemi anlatmak istedim.
Asıl cevap ise filmi izledikten sonra ortaya çıkacak.
Gösterimden sonra yazının ikinci bölümünde filmin bende bıraktığı duyguyu, hikâyesini, oyunculuklarını, görüntülerini, sesini ve gerçek IMAX 70 mm gösterimin beklentilerimi karşılayıp karşılamadığını ayrıntılarıyla anlatacağım.
O zaman şu soruya daha kesin cevap verebilirim:
Bir film için bütün geceyi uykusuz geçirmeye değdi mi?
