İstanbul 18°C
Ankara 13°C
Şanlıurfa 13.4°C
Van 5.9°C
Berlin 29°C
Bitkisel süte geçiş iyot eksikliğini büyütebilir: İngiltere'den modelleme çalışması
Beslenme
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
İstanbul18°
İnek sütü, yoğurt ve peynir yerine bitkisel alternatiflerin tüketilmesi, özellikle genç kadınlarda iyot yetersizliğini belirgin biçimde artırabilir. İngiltere'deki Surrey Üniversitesi ile Kuzey İrlanda'daki Queen's University Belfast araştırmacılarının 4 Kasım 2026'da The Lancet Planetary Health dergisinde yayımlanan modelleme çalışması, mevcut piyasa koşullarında süt ürünlerinin yüzde 20-35'i bitkisel ürünlerle değiştirildiğinde 14-18 yaş arası kızlarda iyot yetersizliği oranının yüzde 54'ten yüzde 65'e çıkabileceğini gösterdi.
Araştırmacılar, İngiltere'nin Ulusal Diyet ve Beslenme Araştırması'na (NDNS) katılan, 18 aylıktan 100 yaşına kadar 3.500'den fazla kişinin dört günlük besin kayıtlarını kullandı. Bu kişilerin tükettiği süt, yoğurt ve peynir, hazır yemeklerin içindeki süt ürünleri de dahil olmak üzere, yüzde 20, 35, 50 ve 100 oranlarında süpermarketlerde satılan bitkisel alternatiflerle aynı ağırlıkta değiştirildi. Değişim oranları, iklim hedefleri ve EAT-Lancet beslenme modeli gibi senaryolarda öngörülen düzeyler esas alınarak belirlendi. Ardından iyot, kalsiyum, riboflavin (B2 vitamini) ve B12 vitamini alımındaki değişim hesaplandı. Analizde kullanılan bitkisel ürünlerin yalnızca yüzde 12'sine iyot eklendiği belirlendi.
Kalsiyum, riboflavin ve B12 alımında da düşüş öngörüldü, ancak dört besin öğesi arasında değişime en duyarlı olanın iyot olduğu görüldü. Mevcut zenginleştirme düzeyiyle yüzde 20-35'lik değişimde 19-49 yaş arası kadınlarda yetersizlik oranı yüzde 32'den yüzde 42'ye yükseldi. Süt ürünlerinin tamamen bitkisel alternatiflerle değiştirildiği senaryoda ise ergen kızların yüzde 80'inin, ergen erkeklerin yüzde 72'sinin yeterli iyot alamayacağı hesaplandı.
İyot, tiroid hormonlarının üretimi için gerekli bir mineral. Gebelikte ihtiyaç artıyor ve annenin yetersiz iyot alması bebeğin beyin gelişimini etkileyebiliyor. Çalışmanın başyazarı Surrey Üniversitesi'nden Doç. Dr. Sarah Bath, iyodun özellikle ihtiyacın arttığı hamilelik döneminde önem taşıdığını hatırlattı. Bath'a göre İngiltere'de süt ürünleri başlıca iyot kaynağı, zenginleştirilmemiş bitkisel alternatiflerin iyot içeriği ise çok düşük. Bath, “İngiltere, bir iyot zenginleştirme politikası olmadığı için iyot yetersizliğine karşı özellikle savunmasız” değerlendirmesini yaptı.
Araştırmacılar farklı politika seçeneklerini de test etti. Bitkisel süt alternatiflerine iyot eklenmesi zorunlu hale getirildiğinde bile ergen kızlarda yetersizlik oranı yüzde 59 düzeyinde kaldı. Bu uygulamaya ekmekte iyotlu tuz kullanımı eklendiğinde ise oran yüzde 37'ye geriledi. Ancak modelleme, iyotlu ekmek senaryosunda 1,5-3 yaş arası çocukların bir bölümünün güvenli üst sınırı aşabileceğine de işaret etti. Bu oran başlangıçta yüzde 9-20 iken yüzde 14-23'e çıktı.
Çalışmanın yazarlarından Dr. Katie Nicol, “Beslenme politikası çevre hedefleriyle birlikte gelişmeli” dedi. Ekip, çevresel kaygılarla yapılan beslenme değişikliklerinin halk sağlığına zarar vermemesi için zorunlu zenginleştirmenin hükümet politikasıyla desteklenmesi gerektiğini savunuyor.
Çalışmada yer almayan King's College London'dan Prof. Tom Sanders, bulguların büyük ölçüde beklendiğini söyledi. Sanders, yalnızca besin kayıtlarına dayanarak eksikliğin güvenilir biçimde öngörülüp öngörülemeyeceğini sorguladı ve ekmeğe zorunlu iyot eklenmesi için dikkatli bir yarar-zarar analizi gerektiğini belirtti. Aberdeen Üniversitesi Rowett Enstitüsü Direktörü Prof. Jules Griffin ise bitkisel alternatiflerin ve geniş çaplı zenginleştirmenin teşvik edilmesi yerine süt üretimini daha sürdürülebilir hale getirecek politikaları tercih edeceğini ifade etti.
Yazarlar da çalışmanın sınırlarını açıkça belirtiyor. Analiz, toplumun bitkisel ürünlere aynı biçimde yöneldiğini varsayıyor, kan ya da idrar ölçümü yerine hesaplanmış alım değerlerini kullanıyor ve farklı yıllara ait beslenme ve ürün verilerini bir araya getiriyor. Dolayısıyla sonuçlar kesinleşmiş eksikliği değil, risk düzeyini gösteriyor.
İngiltere'nin aksine Türkiye'de sofra tuzunun iyotlanması 1998'den bu yana zorunlu. Sağlık Bakanlığı, UNICEF ile iş birliği içinde 1994'ten beri iyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesine yönelik bir program yürütüyor. Bu nedenle çalışmadaki rakamlar Türkiye'ye doğrudan uyarlanamaz. Yine de süt ürünlerini bitkisel alternatiflerle değiştiren, tuz tüketimini azaltan ya da iyot eklenmemiş tuzları tercih eden kişilerin iyot alımını gözden geçirmesi önem taşıyor. Hamilelerin, emziren annelerin ve beslenme düzenini değiştirmeyi düşünenlerin doktor ya da diyetisyene danışması öneriliyor.