Meksika kıyılarındaki yosunlardan okyanusun karanlık derinliklerine uzanan bir sohbet, sperm balinalarının büyüleyici dünyasını ve gezegenimizin dengesindeki gizli rollerini gözler önüne seriyor.
Geçen hafta sonu arkadaşlarımızla sohbet ederken konu, geçen temmuz ayında birlikte yaptığımız Meksika tatilimize geldi. Aşırı sıcaklar yüzünden denizin derinliklerinden kopup sahile vuran “sargassum” yosunlarını konuştuk. Biz oradayken sahiller komple bu yosunlarla kaplanmıştı. Görevliler, sabahları traktörlerle yosunları toplayıp başka bir yere götürüyordu. Sonradan öğrendim ki Meksika’da bu yosunları gübre, biyoyakıt, yapı malzemeleri ve farklı ürünlere dönüştürmek için de kullanıyorlarmış. Yani doğanın kıyıya bıraktığı bu fazlalığı, bir başka ürüne dönüştürmenin yollarını arıyorlar.
Doğa ile ilgili sohbetimiz ilerlerken konu bir şekilde sperm balinalarına geldi. Doğa tutkunu arkadaşım, balinaların sadece okyanusta yaşayan devasa canlılar olmadığını, doğanın dengesi için tahmin ettiğimizden çok daha önemli bir görev üstlendiklerini anlatmaya başladı. Sonra da “Şu videoyu mutlaka izleyin” diyerek bir video gönderdi.
İzledikten sonra düşündüm: Balinalar hakkında aslında ne kadar az şey biliyoruz.
Özellikle sperm balinaları…
Okyanusların derinliklerinde yaşayan bu dev canlıların hayatı başlı başına şaşırtıcı. Çok uzun süre su altında kalabiliyor, inanılmaz derinliklere dalabiliyor ve birbirleriyle karmaşık seslerle iletişim kuruyorlar.
Sperm balinası adının üremeyle ilgili olduğunu düşünmüştüm ama öyle değilmiş. Adı kafasında bulunan ve “spermaceti” adı verilen mumsu maddeden geliyormuş. Bu madde, geçmişte çok değerliymiş ve özellikle mum, kandil yağı ve hassas makinelerde kullanılan yağlayıcıların yapımında kullanılıyormuş. Bu nedenle uzun yıllar boyunca yoğun biçimde hem eti hem de spermacetileri için avlanmışlar.
Sperm balinaları özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda balina avcılığının önemli hedeflerinden biriymiş. Günümüzde ise durum oldukça farklı. Ticari balina avcılığı yapan Japonya, Norveç ve İzlanda gibi ülkeler bugün sperm balinasını avlamıyor. Günümüzde belgelenmiş geleneksel sperm balinası avcılığının en önemli örneği Endonezya’nın Lamalera bölgesinde. Buradaki avcılık, ticari bir endüstriden çok, yüzyıllardır sürdürülen geleneksel bir geçim biçimi.
Bugün sperm balinalarının geçmişteki kadar yoğun avlanmamasının nedenlerinden biri de bu ürünlerin çoğunun yerini sentetik ve alternatif maddelerin almış olması.
Beni şaşırtan ise, bu canlıların doğaya katkıları oldu. Balinaların okyanusun doğal gübreleyicileri olduğunu öğrenince konu benim için çok daha ilginç hale geldi. Çünkü balinaların beslenmesi ve ardından yüzeye çıkıp dışkılarını bırakması, kulağa pek hoş gelmese de okyanus ekosistemi açısından son derece değerli. Balina dışkısı azot, fosfor ve özellikle bazı bölgelerde sınırlı bulunan demir gibi besinleri içeriyor. Bu maddeler fitoplanktonların çoğalmasına yardımcı oluyormuş. Fitoplanktonlar ise deniz yaşamının temel taşlarından biri; aynı zamanda atmosferdeki karbon döngüsünde ve oksijen üretiminde önemli rol oynuyor.
Meğer sperm balinaları okyanusun yüzlerce metre derinliğinde, güneş ışığının tamamen kaybolduğu karanlık sularda avlanıyormuş. Üstelik burada gözleriyle değil, çıkardıkları güçlü klik seslerinin yankılarıyla çevrelerini görüyorlarmış. Çıkardığı sesler çevresindeki nesnelerden yankılanıyor; bu yankıları algılayarak karanlığın içinde avının yerini belirliyormuş. Sperm balinasının yedikleri ; derin deniz balıkları, Ahtapot, mürekkep balığı… Tabii sofrasının baş köşesinde ise devasa kalamarlar varmış.
Sperm balinalarının birbirleriyle kendilerine özgü bir dille haberleştiklerini de öğrendim.
Çıkardıkları klik sesleri yalnızca avlanmalarına yardımcı olmuyor, aralarındaki iletişimi de sağlıyormuş. Daha da ilginci, farklı grupların kendilerine özgü “lehçeleri” varmış. Yani okyanusun derinliklerinde, bizim duyamadığımız bir dille birbirleriyle konuşuyorlarmış.
Bir başka şaşırtıcı bilgi de balinaların kendilerinin büyük miktarda karbon depolayabilmesi. Öldüklerinde okyanusun derinliklerine çöken balina gövdeleri, yaşamları boyunca tuttukları karbonun bir bölümünü de beraberlerinde derin denizlere taşıyor. Yani bir balinanın yaşaması yalnızca kendi türü için değil, bütün bir ekosistem için anlam taşıyor.
Bütün bunları öğrenince insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: İnsanlar balinalara ne kadar zarar veriyor ve onları korumak için ne yapıyor?
Balinaların bugün karşı karşıya olduğu tehlikeler arasında yasa dışı avlanmalar, gemilerle çarpışmalar, balıkçı ağlarına dolanmaları, plastik kirliliği bulunuyor.
Ben bu videoyu izleyene kadar balinalara sadece hayranlık uyandıran dev deniz canlıları olarak bakıyordum. Şimdi ise onlara biraz farklı gözle bakıyorum. Çünkü öğrendim ki okyanusun derinliklerinde sessizce yaşayan bu devler, aslında bizim hiç fark etmediğimiz bir işi yapıyor: Yaşadıkları dünyayı yaşanabilir tutmaya yardım ediyorlar.
Ve galiba doğa hakkında en güzel şey de bu. Bazen en önemli görevleri, en beklemediğimiz canlılar üstleniyor.
İstanbul 19.8°C
Ankara 11.5°C
Diyarbakır 11.2°C
Samsun 19.1°C
Berlin 29°C
