ABD, hava trafiğinde yapay zekâ destekli SMART sistemini tüm ülkeye yaydı

VGN

FAA, sıkışıklığı önceden tahmin edip rota ve zamanlama önerileri sunan yapay zekâ aracı SMART'ı 22 kontrol merkezinin tamamına genişletti. Kararı kontrolörler veriyor; sendika ve bazı milletvekilleri ise test ve denetim süreçlerini sorguluyor.

ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), hava sahasındaki sıkışıklığı önceden tahmin edip uçuşlar için rota ve zamanlama önerileri üreten yapay zekâ destekli SMART sistemini ülkedeki 22 hava yolu trafik kontrol merkezinin tamamına genişletti. 10 Kasım'da duyurulan adımla, eylülde yalnızca Washington çevresinde denenen araç artık ABD'nin tüm yol (en route) hava sahasında devrede. FAA, sistemin kontrolörlerin yerini almadığını ve yalnızca tavsiye ürettiğini vurguluyor; kontrolör sendikası ve bazı Kongre üyeleri ise test ve denetim süreçlerinin yeterince şeffaf olmadığını savunuyor.

SMART ne yapıyor?

SMART, İngilizce "Strategic Management of Airspace, Routes and Trajectories" (Hava Sahası, Rota ve Yörüngelerin Stratejik Yönetimi) ifadesinin kısaltması. Bulut tabanlı sistem; hava durumu, uçuş planları, trafik hacmi, havalimanı kapasitesi ve kontrolör personel durumu gibi yaklaşık 200 veri akışını tek bir platformda birleştiriyor. Amaç, sıkışıklık oluşmadan önce, saatler hatta günler öncesinden tahmin yapmak ve buna göre alternatif rota ya da kalkış zamanı önermek.

FAA, aracı mevcut hava trafik altyapısının yerine geçen bir sistem olarak değil, onun üzerine eklenen bir "planlama katmanı" olarak tanımlıyor. Yani SMART, uçakları tek tek yönlendiren kontrolörlerin ekranlarına doğrudan müdahale etmiyor; ağ genelindeki trafik akışını düzenleyen planlamacılara yardımcı oluyor.

Öneriler kontrol odasına nasıl ulaşıyor?

İşleyiş birkaç aşamadan oluşuyor. SMART'ın ürettiği önerileri önce Washington'daki FAA uzmanları inceliyor. Uygun görülen tavsiyeler Virginia eyaletinin Warrenton kentindeki Hava Trafik Kontrol Sistemi Komuta Merkezi'ne, oradan da ilgili kontrol tesislerine iletiliyor. Öneriyi uygulayıp uygulamamaya tesislerin yerel yönetimi karar veriyor; uçaklar arasındaki güvenli ayırma mesafesinin korunması sorumluluğu ise tamamen kontrolörlerde kalıyor.

Kurum, sistemin bir uçağın kontrolünü devralamayacağını ve hava trafik kontrolörlerinin kritik rolünü üstlenemeyeceğini açıkça belirtiyor. Ulaştırma yetkilileri de tüm kararların insanların kontrolünde kaldığını vurguluyor.

Washington'dan bütün ülkeye

SMART, 21 Eylül'de sınırlı bir kapsamla Ronald Reagan Washington Ulusal, Washington Dulles ve Baltimore/Washington Uluslararası havalimanlarını çevreleyen hava sahasında devreye alınmıştı. FAA'nın paylaştığı ilk verilere göre bu dönemde yaklaşık 180 uçuşun rotası sıkışıklıktan kaçınmak için değiştirildi; uçuş başına ortalama 10 dakika ve yaklaşık 80 galon (300 litre civarı) yakıt tasarrufu sağlandı. Kurum, bir Tampa-Dallas seferinin bu sayede 42 dakika kısaldığını da örnek olarak gösteriyor. Bu rakamlar FAA'ya ait; bağımsız bir kurumca doğrulanmış değil.

Sistem, haziran ayında Air Space Intelligence şirketine verilen 12 yıllık ve 875 milyon dolarlık sözleşme kapsamında geliştiriliyor. Şirket bu ihalede Palantir ve Thales ile yarışmıştı. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, eylüldeki tanıtımda SMART'ı FAA'nın yaklaşık 30 yıldaki ilk büyük yazılım yenilemesi olarak öne çıkarmıştı.

Kontrolör açığı ve sendikanın tepkisi

Yapay zekâ adımı, ABD'de uzun süredir tartışılan kontrolör açığının gölgesinde atılıyor. FAA, mayısta açıkladığı işgücü planında sertifikalı kontrolör hedefini 14.633'ten 12.563'e indirmiş, 2026 mali yılında 2.235 kontrolör adayıyla rekor düzeyde işe alım yaptığını duyurmuştu. Yeni bir kontrolörün tam sertifika alması, görev yaptığı tesisin karmaşıklığına göre iki yılı aşabiliyor.

Ulusal Hava Trafik Kontrolörleri Birliği (NATCA), düşürülen hedefe karşı çıkmanın yanı sıra SMART'ın tasarım, test ve uygulama süreçlerinin hiçbirine dahil edilmediğini açıkladı. Bazı eski kontrolörler de aracın, başta personel sıkıntısı olmak üzere sistemin temel sorunlarını çözmeye yetmeyeceği görüşünde.

Kongre'de güvenlik soruları

Yirmiden fazla milletvekili, 9 Ekim'de Ulaştırma Bakanı Duffy ile FAA Başkanı Bryan Bedford'a gönderdikleri mektupta güvenlik değerlendirmeleri, personel eğitimi ve denetim konusundaki sorular yanıtlanana kadar Washington'daki uygulamanın durdurulmasını istedi. Mektupta, hava trafik kontrol sistemlerindeki tüm yenilik ve değişikliklerin güvenlik birinci öncelik olacak şekilde yapılması gerektiği vurgulandı. Milletvekilleri ayrıca planlanan 90 günlük değerlendirme süresinin ve ülke çapında yayılım için aranacak standartların ayrıntılarını sordu.

Temsilciler Meclisi Ulaştırma ve Altyapı Komitesi'ndeki Demokratlar da Rick Larsen ve André Carson öncülüğünde, Kongre'nin denetim kurumu GAO'dan (Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi) SMART ile FMDS adlı akış yönetimi sisteminin güvenlik riski yönetimini, performans ölçütlerini ve yayılım stratejisini incelemesini talep etti. FAA ise uygulamayı durdurmadı; 10 Kasım'daki genişleme duyurusu da test ve eğitime ilişkin sorulara doğrudan yanıt vermedi.

Avrupa'da durum ne?

Avrupa'da hava trafik ağını koordine eden Eurocontrol da yapay zekâdan yararlanıyor, ancak ABD'deki gibi ülke çapında tek bir merkezi tavsiye sistemi şimdilik gündemde değil. Kurum; uçuş planlama, trafik tahmini, yörünge optimizasyonu ve havalimanı operasyonlarına yönelik yapay zekâ uygulamaları geliştirdiğini, Maastricht'teki üst hava sahası kontrol merkezi ile Ağ Yöneticisi işlevlerinde bu araçları kullandığını belirtiyor. Örneğin bir uygulama, bir uçuşun varış havalimanındaki gece uçuş yasağını ihlal etme olasılığını makine öğrenmesiyle önceden tahmin ediyor.

Türkiye de Eurocontrol üyesi olarak Avrupa trafik akış yönetimi ağına bağlı. Avrupa ile yoğun uçuş trafiği bulunan Türk havacılığı açısından, ABD'deki deneyimin sonuçları ve Avrupa'nın benzer araçlara nasıl yaklaşacağı yakından izlenecek bir konu.