ABD Senatosuna seçilen ilk Alaska yerlisi oldu
ABD’de 3 Kasım ara seçimlerinin son belirsiz Senato yarışı Alaska’da sonuçlandı. Demokrat Mary Peltola, iki dönemdir görev yapan Cumhuriyetçi Dan Sullivan’ı yenerek partisinin yeni dönemdeki Senato çoğunluğunu 56 sandalyeye taşıdı. Seçimden iki hafta sonra gelen sonuç, Demokratların Cumhuriyetçilerden aldığı dokuzuncu sandalye oldu.
Zaferin Alaska açısından da tarihsel bir karşılığı var. Peltola, eyalette 2008’den bu yana Senato seçimi kazanan ilk Demokrat ve ABD Senatosuna seçilen ilk Alaska yerlisi oldu. Ancak Alaska’nın geçmişi yalnız Cumhuriyetçi zaferlerden oluşmuyor. Eyalet, Amerikan birliğine katıldığı 1959’da Washington’a iki Demokrat senatör göndermişti.
17 Kasım akşamı yayımlanan ön sonuçlarda Peltola 144 bin 302 oyla yüzde 50,12’ye ulaştı. Sullivan ise 131 bin 844 oy ve yüzde 45,80’de kaldı. İki aday arasındaki fark 12 bin 458 oy oldu.
| Aday | Siyasi konumu | İlk tercih oyu | Oy oranı |
|---|---|---|---|
| Mary Peltola | Demokrat | 144.302 | %50,12 |
| Dan S. Sullivan | Cumhuriyetçi, görevdeki senatör | 131.844 | %45,80 |
| Gerald L. Heikes | Cumhuriyetçi | 6.105 | %2,12 |
| Daniel J. Sullivan Jr. | Parti bağlantısı olmayan aday | 4.760 | %1,65 |
| Pusulaya adı yazılan diğer adaylar | Çeşitli | 885 | %0,31 |
Bu sonuçta belirleyici ayrıntı, Peltola’nın çoğunluğu ilk tercihlerde elde etmesi. Kazananın ilanı için diğer adayların elenmesini ve onların seçmenlerinin ikinci tercihlerinin dağıtılmasını beklemek gerekmedi.
Yine de kazananın haber kuruluşlarınca ilan edilmesiyle seçimin resmen onaylanması farklı aşamalar. Eyaletin yayımladığı döküm henüz ön sonuç niteliğinde. Resmî onay için hedef tarih 25 Kasım.
Yeni Senato tablosu siyasi gruplar üzerinden 56 Demokrat tarafı ve 44 Cumhuriyetçi şeklinde ifade ediliyor. Parti üyeliği bakımından ise dağılım 54 Demokrat, Demokratlarla birlikte çalışan iki bağımsız ve 44 Cumhuriyetçiden oluşuyor.
Bağımsız senatörler Bernie Sanders ile Angus King, Senatonun örgütlenmesi bakımından Demokrat grupla birlikte hareket ediyor. Dolayısıyla haberlerde kullanılan “Demokratlar 56 oldu” ifadesi bu iki bağımsızı da kapsıyor.
Seçim öncesinde Cumhuriyetçilerin 53 sandalyesine karşılık Demokratların ve iki bağımsızın toplamı 47 idi. Demokratların Cumhuriyetçilerden net dokuz sandalye almasıyla denge 56–44’e döndü.
Cumhuriyetçilerden Demokratlara geçen sandalyeler Alaska, Iowa, Kansas, Maine, Mississippi, North Carolina, Ohio, South Carolina ve Texas’ta bulunuyor.
Buradaki 56, bu seçimde yeni seçilen Demokratların sayısı da değil. Senatonun 100 sandalyesinin tamamı aynı anda seçime gitmiyor. Bu yıl 35 sandalye için seçim yapıldı; 56, seçim yapılmayan sandalyeler de eklendiğinde ortaya çıkan yeni dönem toplamı.
Yeni dağılım, 3 Ocak 2027’de başlayacak Kongre dönemine ilişkin. Seçim sonucunun açıklanması, mevcut senatörlerin görevlerinin aynı gece sona erdiği anlamına gelmiyor.
Demokratlar daha önce 56 sandalyeye ulaştı ve bu sayının çok üzerine de çıktı. Bu nedenle sonucun “ABD tarihinde ilk” ya da “Demokratların bütün zamanlardaki rekoru” olarak tanımlanması doğru olmaz.
| Dönem | Demokratların Senatodaki gücü |
|---|---|
| 1965 başı | 68 Demokrat |
| 1991 başı | 56 Demokrat |
| 1993 başı | 57 Demokrat |
| Temmuz 2009 | 58 Demokrat ve onlarla çalışan iki bağımsız: toplam 60 |
| 2013 başı | 53 Demokrat ve iki bağımsız: toplam 55 |
| 2027’de başlayacak dönem | 54 Demokrat ve iki bağımsız: toplam 56 |
Bugünkü sonucun tarihsel ağırlığı iki ayrı göstergeden geliyor. Birincisi, 56 sandalyelik grubun Demokratların 2011’den bu yana en geniş Senato çoğunluğu olması. İkincisi, tek bir ara seçimde Cumhuriyetçilerden dokuz sandalye alınması.
Demokratlar, bir ara seçimde dokuz veya daha fazla Senato sandalyesi kazanımına son olarak 1958’de ulaşmıştı. O yıl Cumhuriyetçilerin elindeki 13 sandalyeyi almış, yeni eyalet Alaska’nın iki sandalyesini de kazanarak toplamlarını 15 artırmışlardı.
2009’daki 60 kişilik çoğunluk da yalnız seçim gecesinin sonucu değildi. Bir Cumhuriyetçi senatörün Demokratlara geçmesi ve Minnesota’daki ihtilaflı seçimin ardından Demokrat Al Franken’in göreve başlaması, grubun 60’a ulaşmasında rol oynadı.
Alaska seçimindeki yüzde 50 eşiği ile Washington’daki Senato çoğunluğu farklı hesaplara dayanıyor.
100 üyeli Senatoda 51 sandalye, başkan yardımcısının eşitlik bozucu oyuna ihtiyaç duymadan çoğunluğu elde etmek için yeterli. 56 kişilik grup, Demokratlara çoğunluğu korumak ve basit çoğunluk gerektiren oylamalarda hareket etmek açısından daha geniş bir alan sağlıyor.
Ancak pek çok yasa tasarısında görüşmeleri uzatarak oylamayı engelleme yönteminin, yani filibusterın aşılması için genel olarak 60 oy gerekiyor. Demokrat grubun 56 üyesi birlikte hareket etse bile böyle bir işlemde en az dört Cumhuriyetçinin desteğine ihtiyaç duyulacak.
Başkanın sunduğu birçok atama ve yargıç adaylığının onaylanmasında basit çoğunluk yeterli. Başkan vetosunu aşmak gibi işlemlerde ise daha yüksek eşikler var; tam katılımda üçte iki çoğunluk 67 oy anlamına geliyor.
Bu nedenle sonuç Demokratların Senatodaki gücünü belirgin biçimde artırıyor. Bunun yasamaya nasıl yansıyacağı, ele alınan konunun usulüne ve senatörlerin birlikte oy kullanıp kullanmayacağına bağlı olacak.
53 yaşındaki Mary Peltola, Alaska’nın Yup’ik yerli topluluğundan geliyor. 2022’de eyaletin Temsilciler Meclisindeki tek sandalyesini kazanarak ABD Kongresine seçilen ilk Alaska yerlisi olmuştu.
Peltola, 2024 seçiminde Cumhuriyetçi Nick Begich’e yenilerek Temsilciler Meclisindeki koltuğunu kaybetti. İki yıl sonra Senato yarışını kazanması, Washington’a bu kez farklı bir görevle dönüşü anlamına geliyor.
Yendiği Dan Sullivan, 2014 seçiminde Demokrat Mark Begich’i mağlup etmiş ve Ocak 2015’te Senatoya girmişti. Peltola’nın zaferiyle bu sandalye yeniden Demokratlara geçti.
Bekleyişin başlıca nedeni, zamanında kullanılmış posta oylarının seçimden sonra da kabul edilmesi ve farklı oy türlerinin belirlenmiş takvimle incelenmesi.
Alaska’da seçim gecesi açıklanan sayılar bütün oyları kapsamıyor. Posta oyları, bazı erken oylar ve seçmenin oy kullanma uygunluğunun ayrıca incelendiği pusulalar daha sonraki sayımlara eklenebiliyor.
2026 takvimi şöyle işliyor:
| Tarih | İşlem |
|---|---|
| 3 Kasım | Seçim günü; posta oylarının en geç bu tarihte damgalanmış olması gerekiyor |
| 13 Kasım | ABD içinden gönderilen uygun posta oylarının ulaşması için son tarih |
| 18 Kasım | Yurt dışından gönderilen uygun posta oylarının ulaşması için son tarih |
| 18 Kasım | Posta ve incelemeye tabi oyların son bölgesel sayımı; gerekli yarışlarda tercih aktarımı |
| 25 Kasım | Sonuçların resmen onaylanması için hedef tarih |
Bu takvim seçimden sonra yeni oy kullanılmasına izin vermiyor. Sonradan kabul edilenler, seçim günü veya öncesinde postaya verilmiş ve süresi içinde ulaşmış pusulalar.
Yarış yakın olduğunda henüz sayılmamış oylar kazananı değiştirebileceği için sonuç ilanı bekletiliyor. Peltola’nın oyları arttıkça hem Sullivan karşısındaki üstünlüğü genişledi hem de ilk tercih çoğunluğu oluştu.
Tercihli oyların matematiksel hesabı iki hafta sürmüyor. Asıl bekleyiş, sayılabilecek pusulaların gelmesi, uygunluklarının incelenmesi ve sayımın yeterince tamamlanmasıyla ilgili.
Alaska, yüzölçümü bakımından ABD’nin en büyük eyaleti. Kara ve sular birlikte hesaplandığında yaklaşık 1,7 milyon kilometrekarelik bir alana yayılıyor. Bu, Türkiye’nin yüzölçümünün kabaca 2,2 katı. Yalnız kara alanı da yaklaşık 1,48 milyon kilometrekare.
Buna karşılık 1 Temmuz 2025 nüfus tahmini 737 bin 270. Çok geniş bir coğrafyada görece az sayıda insan yaşıyor.
Uzak yerleşimlerin önemli bir bölümü ana karayolu ağına bağlı değil. Uçak ve bazı bölgelerde su yolu, insanların, postanın ve malzemelerin taşınmasında temel rol oynuyor. Kırsal kesimde bazı sandıklarda oylar elle sayılıyor.
Bu coğrafya seçim organizasyonunu zorlaştırıyor. Ancak bu yılki iki haftalık bekleyişi yalnız mesafeyle açıklamak eksik kalır. Posta oylarının kabul süresi ve inceleme takvimi, sonucun ne zaman netleşeceğini doğrudan belirliyor.
Alaska’nın büyüklüğü Senatodaki sandalye sayısını artırmıyor. Nüfusu veya yüzölçümü ne olursa olsun her eyalet iki senatörle temsil ediliyor.
Alaska’nın seçim sistemi iki aşamadan oluşuyor.
Önseçimde bütün partilerin adayları ve parti bağlantısı bulunmayan adaylar aynı pusulada yer alıyor. Seçmen, ilgili görev için tek bir adaya oy veriyor. Parti ayrımı yapılmadan en çok oyu alan dört aday genel seçime kalıyor.
Bu yüzden genel seçimde mutlaka bir Demokrat ile bir Cumhuriyetçinin karşılaşması gerekmiyor. Aynı partiden birden fazla aday son dört içinde bulunabiliyor.
Dört adayın kalması dört sandalye dağıtıldığı anlamına gelmiyor. Bu adayların hepsi aynı Senato koltuğu için yarışıyor. Alaska’nın diğer senatörünün koltuğu ayrı seçim takvimine bağlı.
Genel seçimde seçmen adayları birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü tercihi olarak sıralayabiliyor. Bütün adayları sıralamak zorunlu değil.
Önce herkesin birinci tercihi sayılıyor. Bir aday geçerli ilk tercih oylarının yarısından fazlasını alırsa kazanıyor. Peltola’nın 17 Kasım sayımında ulaştığı durum bu.
İlk tercihlerde çoğunluk oluşmazsa en az oyu alan aday eleniyor. O adaya verilen pusulalar, seçmenin sıralamasındaki yarışta kalmış sonraki adaya aktarılıyor.
Birinci tercih edilen aday yarışta kalıyorsa oy o adayda duruyor. Her pusula, her turda yalnız bir adaya sayılıyor. Seçmen ikinci tur için yeniden sandığa gitmiyor.
Alaska’nın ayrıntılı kuralına göre, ilk turda çoğunluk çıkmadığında elemeler iki aday kalıncaya kadar sürüyor. Son iki adaydan daha fazla oya sahip olan kazanıyor.
İlk tercihlerde doğrudan kazanmak için geçerli oyların yarısından fazlasını almak gerekiyor. Ancak tercih aktarımları yapılırsa hesapta önemli bir ayrıntı ortaya çıkıyor.
Seçmen yalnızca elenen adayları sıralamış ve yarışta kalanlara tercih belirtmemişse, pusulası sonraki turda artık bir adaya aktarılamıyor. Böyle pusulalar o turun etkin oy toplamından çıkıyor.
Tamamen örnek olarak 100 geçerli pusulanın üç aday arasında 46, 43 ve 11 şeklinde dağıldığını düşünelim. Hiçbir aday çoğunlukta değil. Sonuncu aday elendiğinde onun 11 pusulasından ikisi ilk adaya, altısı ikinci adaya geçsin; üçünde de kullanılabilecek başka tercih bulunmasın.
Bu durumda ilk aday 48, ikinci aday 49 oya ulaşır. Etkin oy toplamı 97’ye düşer. İkinci aday, 97 etkin oyun 49’unu, yani yaklaşık yüzde 50,52’sini alarak kazanır.
Başlangıçtaki 100 pusulanın yalnız 49’una ulaşmış olsa da son turdaki etkin oyların çoğunluğunu elde etmiştir. Bu nedenle tercihli seçimde kazananın mutlaka başlangıçta kullanılan bütün pusulaların yarısından fazlasını alması gerektiğini söylemek doğru olmaz.
Bugünkü sistem seçmenler tarafından 2020’de kabul edildi ve 2022 seçimlerinde uygulanmaya başladı. Daha önce en çok oyu almak kazanmak için yeterliydi.
Demokrat Mark Begich, 2008’de yüzde 47,77 ile Cumhuriyetçi Ted Stevens’ı yenmişti. Dan Sullivan da 2014’te yüzde 47,96 ile Begich’in önünde bitirerek seçilmişti.
Her ikisi de yüzde 50’nin altında oyla Senatoya girebilmişti. Dolayısıyla geçmiş Alaska sonuçlarını bugünkü tercihli oy kurallarıyla değerlendirmemek gerekiyor.
Alaska’nın son yıllardaki Cumhuriyetçi ağırlığı, bütün siyasi tarihini anlatmıyor. Eyaletin Senato temsili zaman içinde birkaç kez değişti.
| Görev dönemi | Alaska’nın iki senatörünün parti dengesi |
|---|---|
| 1959–1968 | İki Demokrat: Bob Bartlett ve Ernest Gruening |
| 1968 sonu–1981 | Bir Cumhuriyetçi, bir Demokrat |
| 1981–2009 | İki Cumhuriyetçi |
| 2009–2015 | Bir Demokrat, bir Cumhuriyetçi |
| 2015–2027 görev dönemi | İki Cumhuriyetçi: Dan Sullivan ve Lisa Murkowski |
| 2027’de başlayacak dönem | Bir Demokrat, bir Cumhuriyetçi: Mary Peltola ve Lisa Murkowski |
Cumhuriyetçi Ted Stevens, Demokrat Bob Bartlett’in ölümünün ardından Aralık 1968’de atanarak göreve başladı. Daha sonra yapılan seçimlerle koltuğunu uzun yıllar korudu.
Diğer sandalyede Demokrat Ernest Gruening’i yine Demokrat Mike Gravel izledi. Frank Murkowski’nin 1980 seçimindeki zaferiyle başlayan görev döneminde iki sandalye de Cumhuriyetçilerin eline geçti.
Demokrat Mark Begich’in 2008 zaferi bu dengeyi değiştirdi. Sullivan’ın 2014’te Begich’i yenmesiyle Alaska yeniden iki Cumhuriyetçi tarafından temsil edildi.
Peltola’nın seçilmesi, 2027’de eyaletin bir Demokrat ve bir Cumhuriyetçi senatörle temsil edilmesini sağlayacak.
Alaska’nın Cumhuriyetçi eyalet olarak tanınmasında başkanlık seçimleri önemli rol oynuyor. Eyalet, başkanlık yarışlarında Demokrat bir adayı yalnızca 1964’te, Lyndon B. Johnson’ı seçti. Sonraki bütün başkanlık seçimlerinde Cumhuriyetçi adaylar kazandı.
Senato seçimlerinde ise adayların kişisel geçmişi, eyaletle ilişkileri ve yerel meselelerdeki tutumları farklı sonuçlar yaratabiliyor. Aynı eyaletin başkanlıkta Cumhuriyetçi, Senato yarışında Demokrat bir adayı desteklemesi mümkün.
Peltola’nın zaferi bu ayrımın yeni örneği. Alaska’da 2008’den sonra ilk kez bir Demokrat Senato seçimi kazanırken, eyaletin diğer senatörü Lisa Murkowski Cumhuriyetçi olarak görevini sürdürecek.