Schengen’de kaldırılan sınırlar yeniden kuruluyor

VGN

Avrupa’nın sınırsız seyahat projesi Schengen’de geçici denetimler çoğalırken İspanya ile İtalya arasındaki göç anlaşmazlığı sistemin siyasi kırılganlığını yeniden ortaya çıkardı

Avrupa’nın sınırları kaldırma projesi Schengen, resmî olarak hâlâ ayakta. Ancak kıtanın birçok noktasında pasaport kontrol noktaları, polis devriyeleri, araç denetimleri ve uzun bekleme süreleri yeniden günlük hayatın parçası haline geliyor. İspanya ile İtalya arasında Ceuta’daki göç krizinin ardından başlayan karşılıklı kontroller ise Schengen’in yalnızca teknik değil, giderek siyasi bir güven sorunu yaşadığını gösteriyor.

Bugün ortaya çıkan tablo, Schengen’in sona erdiği anlamına gelmiyor. Fakat bir zamanlar yalnızca olağanüstü durumlarda kullanılacağı belirtilen iç sınır kontrollerinin giderek daha sık, daha uzun süreli ve daha geniş kapsamlı uygulanması, Avrupa’nın sınırsız seyahat idealini aşındırıyor.

Schengen neden kuruldu?

Schengen Anlaşması, 14 Haziran 1985’te Fransa, Batı Almanya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tarafından Lüksemburg’un Schengen kasabasında imzalandı. Temel amaç, anlaşmaya katılan ülkeler arasındaki iç sınır kontrollerini kademeli olarak kaldırmak ve insanların sınır kapılarında pasaport göstermeden seyahat edebildiği ortak bir alan oluşturmaktı.

Uygulama 1995 yılında başladı. Zaman içinde Schengen, Avrupa bütünleşmesinin en görünür projelerinden biri haline geldi. Sadece insanların değil; işçilerin, öğrencilerin, turistlerin, ticari araçların ve hizmetlerin de daha kolay hareket etmesi hedeflendi.

Bugün Schengen alanında 25 Avrupa Birliği ülkesi ile İzlanda, Norveç, İsviçre ve Lihtenştayn olmak üzere toplam 29 ülke bulunuyor. Bulgaristan ve Romanya’nın kara sınırlarındaki kontroller de 1 Ocak 2025’te kaldırıldı. İrlanda Schengen alanına dahil değil. Kıbrıs’ın tam üyelik süreci ise henüz tamamlanmadı.

Schengen’in işleyişi basit bir dengeye dayanıyor: Ülkeler kendi aralarındaki kontrolleri kaldırıyor, buna karşılık ortak dış sınırların korunması, vize politikası, polis işbirliği ve güvenlik bilgilerinin paylaşılması konusunda birlikte hareket ediyor.

Duvarların kalktığı Avrupa’dan kontrollü Avrupa’ya

Schengen’in kurulmasıyla Avrupa’daki sınır kapılarının büyük bölümü işlevini kaybetti. Bazı eski kontrol noktaları kaldırıldı, bazıları müzeye veya dinlenme alanına dönüştürüldü. Sınır bölgelerinde yaşayan insanlar başka bir ülkede çalışmaya, alışveriş yapmaya ve eğitim almaya başladı.

Schengen alanında 450 milyondan fazla insan yaşıyor. Her gün yaklaşık 3,5 milyon kişi çalışma, eğitim veya aile ziyareti amacıyla bir iç sınırı geçiyor. Yıllık seyahat sayısının 1,25 milyar civarında olduğu tahmin ediliyor.

Ancak sınırların kaldırılması, devletlerin kontrol yetkisinden tamamen vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Schengen kuralları, ciddi kamu düzeni veya iç güvenlik tehdidi ortaya çıktığında iç sınır kontrollerinin geçici olarak geri getirilmesine izin veriyor.

Başlangıçta istisna olarak tasarlanan bu uygulama, 2015’teki göç krizi, Avrupa’daki terör saldırıları, Covid-19 salgını, Ukrayna savaşı, insan kaçakçılığı ve sınır aşan suç örgütleri nedeniyle giderek daha sık kullanılmaya başlandı.

Geçici kontroller nasıl kalıcılaşıyor?

Schengen Sınırlar Kodu’na göre iç sınır denetimleri son çare olmalı, sınırlı süre uygulanmalı ve tehditle orantılı kalmalı. Önceden öngörülemeyen ciddi bir tehdit karşısında bir ülke bir aylık kontrol başlatabiliyor. Uzatmalarla birlikte bu süre genel olarak üç aya kadar çıkabiliyor.

Önceden öngörülebilen tehditlerde denetimler altı aylık dönemlerle uzatılabiliyor. Normal koşullarda toplam süre iki yılı geçemiyor. Büyük ve istisnai durumlarda ilave uzatmalarla üç yıla kadar çıkılmasına olanak tanınıyor.

Fakat uygulamada ülkeler, süresi dolan bir kontrolü yeni bir gerekçe veya güncellenmiş tehdit değerlendirmesiyle tekrar başlatabiliyor. Böylece hukuken “geçici” olan denetimler, aynı sınır hattında yıllarca devam edebiliyor.

Avrupa Komisyonu’nun 2026 Schengen değerlendirmesine göre 2025 yılında on Schengen ülkesi iç sınır kontrollerini sürdürdü veya uzattı. Denetimlerin çoğu tüm yolcuları kapsayan kesintisiz kontroller yerine risk analizine dayalı ve rastgele kontroller şeklinde uygulanıyor. Buna rağmen özellikle tatil dönemlerinde ve yoğun kara geçişlerinde kuyruklar oluşabiliyor.

Almanya bütün kara sınırlarında kontrol uyguluyor

Almanya, düzensiz göç, insan kaçakçılığı, güvenlik tehditleri ve sığınma sistemindeki baskıyı gerekçe göstererek bütün kara sınırlarında kontroller uyguluyor.

Fransa, Lüksemburg, Belçika, Hollanda, Danimarka, Polonya, Çekya, Avusturya ve İsviçre sınırları bu uygulamanın kapsamında bulunuyor. Kontroller her araçta yapılmasa bile ana geçiş noktalarında polis ekipleri kimlik ve seyahat belgesi sorabiliyor.

Bu durum özellikle Almanya’ya her gün işe gidip gelen sınır çalışanlarını, uluslararası otobüsleri ve karayolu taşımacılığını etkiliyor. Almanya’nın komşuları ise denetimlerin trafik sıkışıklığına ve ticari gecikmelere yol açabildiğini belirtiyor.

Fransa bütün iç sınırlarını kapsama aldı

Fransa; terör tehdidi, insan kaçakçılığı, düzensiz göç, antisemitik saldırılar ve uluslararası güvenlik ortamını gerekçe göstererek Belçika, Almanya, Lüksemburg, İsviçre, İspanya ve İtalya ile olan iç sınırlarında denetim uyguluyor.

Kontroller yalnızca kara geçişlerini değil, belirli hava ve deniz bağlantılarını da kapsayabiliyor. Özellikle Fransa-İtalya sınırındaki Ventimiglia hattı ile Fransa-İspanya geçişleri, göç hareketleri nedeniyle sık sık denetimlerin yoğunlaştığı noktalar arasında yer alıyor.

Fransız makamları kontrolleri güvenlik önlemi olarak savunurken, sınır bölgelerindeki belediyeler ve ulaşım kuruluşları günlük yaşamın aksadığını, tren ve kara yolu yolculuklarının uzayabildiğini bildiriyor.

Orta Avrupa ve Balkan güzergâhında kontroller

Avusturya, Balkan güzergâhındaki düzensiz göçü ve kaçakçılık ağlarını gerekçe göstererek Macaristan, Slovenya, Slovakya ve Çekya yönündeki bazı sınırlarında kontroller sürdürüyor.

İtalya, Slovenya sınırındaki denetimleri düzensiz göç, insan kaçakçılığı, terör riski ve uluslararası güvenlik gelişmeleri gerekçesiyle 18 Aralık 2026’ya kadar uzattı.

Polonya ise Almanya ve Litvanya sınırlarında kontrol uyguluyor. Varşova yönetimi, Belarus üzerinden Litvanya ve Polonya’ya yönelen göç hareketleri ile Almanya’nın sınır politikalarının oluşturduğu baskıyı gerekçe gösteriyor.

Bu karşılıklı uygulamalar, bir ülkenin başlattığı sınır kontrolünün komşu ülkede yeni bir kontrol kararına yol açabildiğini gösteriyor. Hükümetler, düzensiz göçmenlerin denetimin daha zayıf olduğu alternatif güzergâhlara yönelmesinden endişe ediyor.

Kuzey Avrupa güvenlik gerekçelerini öne çıkarıyor

Danimarka, Almanya ile kara ve deniz bağlantılarında denetim uyguluyor. İsveç bütün iç sınırlarında, Norveç ise Schengen ülkelerine feribot bağlantısı bulunan limanlarda kontrol yapıyor.

Bu ülkeler yalnızca düzensiz göçü değil; organize suç örgütlerini, sabotaj ihtimalini, enerji ve ulaşım altyapısına yönelik tehditleri ve yabancı devletlerle bağlantılı güvenlik risklerini de gerekçeleri arasında gösteriyor.

Hollanda da Belçika ve Almanya kara sınırları ile Schengen içi bazı uçuşlarda denetimleri sürdürüyor. Hükümet, yüksek sığınma başvuruları, insan kaçakçılığı ve kabul merkezlerindeki kapasite sorunlarını öne çıkarıyor.

Böylece Schengen’de iç sınır kontrolünün gerekçesi yalnızca göç olmaktan çıkıyor. Terör, organize suç, savaş, sabotaj, büyük spor organizasyonları ve uluslararası zirveler de sınırların geçici olarak kapatılmasına veya denetim altına alınmasına yol açabiliyor.

Yolcular hangi sorunlarla karşılaşıyor?

İç sınır kontrolü başlatılması, sınırın tamamen kapatılması anlamına gelmiyor. Avrupa Birliği vatandaşları serbest dolaşım haklarını koruyor ancak polis kimlik belgesi, pasaport veya seyahat gerekçesi sorabiliyor.

AB dışı ülke vatandaşlarının ise pasaport, oturum izni ve vize belgeleri daha ayrıntılı incelenebiliyor. Schengen vizesi bulunan bir yolcu, alan içindeki bir uçuşta bile yeniden belge kontrolünden geçirilebiliyor.

Denetimlerin yolcular açısından en görünür sonucu bekleme süreleri oluyor. Kara sınırlarında araç kuyrukları, trenlerde polis kontrolleri, feribot terminallerinde belge incelemeleri ve havalimanlarında ek kontrol noktaları oluşabiliyor.

Sorun yalnızca turizmi etkilemiyor. Bir ülkede yaşayıp komşu ülkede çalışan kişiler, uluslararası taşımacılık şirketleri ve sınır ötesi üretim yapan işletmeler de gecikmelerden etkileniyor. Birkaç dakikalık denetim, yoğun geçiş noktalarında kilometrelerce kuyruğa dönüşebiliyor.

Dijital sınır dönemi başladı

Avrupa Birliği, dış sınırları daha sıkı denetleyerek iç kontrollerin azaltılabileceğini savunuyor. Bu amaçla oluşturulan Giriş-Çıkış Sistemi, 10 Nisan 2026’da bütün dış Schengen geçiş noktalarında tam olarak kullanılmaya başlandı.

Sistem, kısa süreli seyahat eden AB dışı ülke vatandaşlarının pasaportlarına damga vurulması yerine giriş ve çıkış bilgilerini dijital olarak kaydediyor. Yüz görüntüsü, parmak izi ve seyahat belgesi bilgileri sisteme işleniyor. Böylece izin verilen kalış süresini aşan kişilerin daha kolay belirlenmesi amaçlanıyor.

Bu değişiklik dış sınırlardaki güvenliği artırırken ilk kayıt sırasında işlem sürelerinin uzamasına da yol açabiliyor. Özellikle yoğun havalimanları, limanlar ve kara sınırlarında biyometrik kayıt nedeniyle ek beklemeler yaşanabiliyor.

AB’nin vizeden muaf ülke vatandaşları için planladığı ETIAS seyahat izni ise 8 Ağustos 2026 itibarıyla henüz uygulamaya girmiş değil. Dolayısıyla yolculardan şu aşamada ETIAS başvurusu veya ücreti talep edilmiyor.

İspanya ile İtalya arasındaki kriz nasıl başladı?

Son Schengen geriliminin merkezinde İspanya’nın Kuzey Afrika’daki toprağı Ceuta bulunuyor. Fas’tan Ceuta’ya gerçekleşen kitlesel geçişin ardından İtalya, İspanya’dan gelen hava ve deniz yolcularına yönelik geçici iç sınır kontrolü başlattı.

Avrupa Komisyonu’na yapılan resmî bildirime göre İtalya’nın 1 Ağustos ile 1 Eylül 2026 arasındaki uygulaması, İspanya’dan gelen AB dışı ülke vatandaşlarının Schengen içinde ikinci bir ülkeye geçme ihtimaline dayanıyor.

Roma yönetimi, İspanyol ve diğer AB vatandaşlarının hedef alınmadığını, kontrollerin özellikle üçüncü ülke vatandaşlarına yönelik olduğunu açıkladı. Buna rağmen belge incelemeleri havalimanı ve limanlarda bekleme sürelerinin uzamasına yol açtı.

İspanya ise Ceuta’nın Schengen alanına doğrudan geçiş sağlayan sıradan bir iç sınır olmadığını, bu nedenle İtalya’nın ileri sürdüğü gerekçenin orantısız olduğunu savundu. Madrid yönetimi, Roma’dan kontrolleri kaldırmasını istedi ancak İtalya bu talebi kabul etmedi.

Madrid’den karşı kontrol kararı

İtalya’nın denetimleri sürdürmesi üzerine İspanya, 8 Ağustos’tan 7 Eylül 2026’ya kadar İtalya’dan hava ve deniz yoluyla gelen yolculara kontrol uygulanacağını açıkladı.

Madrid’in kararı İtalyan vatandaşlarını ve İtalya’dan gelen diğer ülke vatandaşlarını kapsıyor. Uygulamada kimlik, pasaport, uyruk, oturum ve gerektiğinde vize belgeleri inceleniyor. İtalyan vatandaşları için vize şartı bulunmuyor ancak kimlik ve vatandaşlık kontrolü yapılabiliyor.

İtalya’nın daha çok AB dışı yolcuları hedefleyen uygulamasına İspanya’nın bütün yolcuları kapsayan bir karşılık vermesi, krizi göç yönetimi tartışmasının ötesine taşıdı. Sorun, iki hükümet arasında karşılıklı siyasi güç gösterisine dönüştü.

İspanya Başbakanı Pedro Sanchez ile İtalya Başbakanı Giorgia Meloni’nin göç politikaları arasındaki fark da anlaşmazlığı büyütüyor. Meloni daha sıkı sınır ve geri gönderme politikalarını savunurken Sanchez hükümeti, İtalya’nın tek taraflı hareket ederek Avrupa dayanışmasına zarar verdiğini öne sürüyor.

Schengen’de asıl kriz karşılıklı güven

Schengen’in devam edebilmesi, ülkelerin birbirlerinin dış sınırları yeterince koruduğuna, vize kurallarını doğru uyguladığına ve düzensiz göçmenlerin hareketlerini denetlediğine güvenmesine bağlı.

Bu güven zayıfladığında devletler çözümü yeniden kendi sınırlarında arıyor. Bir ülkenin başlattığı kontrol, komşusunun karşı önlem almasına; bu karşı önlem de yeni güzergâhlarda denetimlerin artırılmasına neden oluyor.

İspanya ile İtalya arasındaki son anlaşmazlık bu zincirin en açık örneğini oluşturuyor. İki ülke arasında kara sınırı bulunmamasına rağmen havalimanları ve limanlarda karşılıklı kontrol noktaları kuruldu. Böylece Schengen’in temelindeki serbest dolaşım, göç konusunda yaşanan siyasi anlaşmazlığın aracı haline geldi.

Schengen bitiyor mu?

Schengen’in dağıldığını söylemek için henüz erken. Üye ülkeler sistemin korunmasını istiyor; Avrupa Komisyonu da iç sınır kontrollerinin azaltılması için polis işbirliği, ortak devriyeler, bilgi paylaşımı ve sınır bölgelerinde hedefli denetimler öneriyor.

Komisyon, 2025’te Schengen’in dış sınırlarındaki düzensiz geçişlerin bir önceki yıla göre yüzde 26 azaldığını bildiriyor. Buna rağmen iç kontrollerin devam etmesi, sorunun yalnızca göçmen sayılarıyla açıklanamayacağını gösteriyor.

Asıl sorun, Avrupa ülkelerinin tehditleri aynı şekilde değerlendirmemesi ve ortak çözümler yerine ulusal önlemlere yönelmesi. Göç, terör ve güvenlik endişeleri gerçek olsa da geçici denetimlerin rutin hale gelmesi, Schengen’in temel vaadini zayıflatıyor.

Kâğıt üzerinde Avrupa’nın iç sınırları hâlâ açık. Fakat yolcuların yeniden pasaport hazırladığı, trenlerde polis kontrolü beklediği ve sınır kapılarında kuyruğa girdiği bir düzende Schengen giderek farklı bir yapıya dönüşüyor.

Avrupa bir zamanlar sınır kapılarını kaldırarak ortak bir alan oluşturmuştu. Şimdi aynı sınırlar beton duvarlarla değil; polis ekipleri, dijital kayıtlar, geçici kararlar ve ülkeler arasındaki karşılıklı güvensizlikle yeniden kuruluyor.