İstanbul 19.8°C
Ankara 11.5°C
Diyarbakır 11.2°C
Samsun 19.1°C
Berlin 29°C
MİT arşivinden 1964 tarihli Humeyni belgesi
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
Milli İstihbarat Teşkilatı, İran İslam Devrimi’nin siyasi ve dini lideri Ruhullah Humeyni’nin Türkiye’de sürgünde bulunduğu döneme ait yeni bir belge yayımladı. MİT’in resmi internet sitesindeki “Özel Koleksiyon” bölümünde yer alan belge, Humeyni’nin Bursa’daki ikametine ilişkin 11 Kasım 1964 tarihli “çok gizli” ibareli emir yazısını içeriyor.
Belge, dönemin Milli Emniyet Hizmeti Reisi Ziya Selışık imzasıyla İstanbul Merkez Şefliği’ne gönderildi. Yazıda, “İranlı misafir” olarak tanımlanan Humeyni’nin Türkiye’ye geldiği ve Bursa’da ikametinin kararlaştırıldığı belirtildi.
Yazıda, Humeyni’nin kalacağı ev ve kendisiyle ilgili diğer işlerin Bursa Yuva Amirliği tarafından düzenleneceği ifade edildi. Gerekli talimatların Bursa Yuva Amirliği’ne hem yazılı hem de sözlü olarak iletildiği kaydedildi.
Belgede en dikkat çeken ayrıntılardan biri, Humeyni için şifreli haberleşmede kullanılacak takma ad oldu. Emir yazısında, Humeyni ile ilgili şifre ve diğer muhaberatta “Belli” takma adının kullanılacağı bildirildi. Bu ifade, dönemin istihbarat dilinde Humeyni’nin açık adı yerine kod adıyla takip edildiğini gösterdi.
Ruhullah Humeyni, 1960’lı yıllarda İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi yönetimine karşı sert muhalefetiyle öne çıktı. Şah yönetiminin Batı yanlısı reformları, toprak düzenlemeleri, laikleşme adımları ve ABD ile kurduğu yakın ilişkiler, Humeyni’nin siyasi söyleminin merkezinde yer aldı.
Humeyni’nin İran yönetimiyle gerilimi özellikle 1963 ve 1964 yıllarında arttı. Şah rejiminin “Beyaz Devrim” olarak bilinen modernleşme ve reform programı, din adamlarının siyasi ve toplumsal etkisini sınırlayan adımlar içeriyordu. Humeyni, bu sürece karşı çıktığı için İran’da geniş kitlelere hitap eden muhalif bir dini lider haline geldi.
Humeyni’nin sürgüne gönderilmesinde 1964 yılında yaptığı konuşmalar belirleyici oldu. İran’da Amerikan askeri personeline yargı bağışıklığı sağlayan düzenleme, Humeyni tarafından İran’ın egemenliğine aykırı bir adım olarak değerlendirildi. Humeyni, bu kararı sert sözlerle eleştirdi ve Şah yönetimini hedef aldı.
Bu çıkışın ardından Humeyni 4 Kasım 1964’te yeniden tutuklandı ve İran’dan çıkarıldı. Önce Ankara’ya getirilen Humeyni, kısa süre sonra Bursa’ya gönderildi. MİT’in yayımladığı belge de bu dönemde, Humeyni’nin Bursa’daki ikametine ilişkin güvenlik ve haberleşme düzenini ortaya koyan resmi yazışmalardan biri olarak öne çıktı.
Humeyni’nin Bursa’daki günleri zorunlu ikamet koşullarında geçti. Türkiye’de kaldığı süre boyunca güvenlik ve takip süreci istihbarat birimlerinin kontrolünde yürütüldü. MİT belgesinde geçen “İranlı misafir” ifadesi, dönemin resmi yazışmalarında Humeyni’nin adının doğrudan kullanılmadığını ve sürecin gizlilik esasına göre yönetildiğini gösterdi.
Bursa’daki ikamet, Humeyni’nin siyasi hayatında kısa fakat önemli bir dönem olarak kayda geçti. Bu dönem, onun İran dışındaki uzun sürgün yıllarının ilk durağı oldu. Türkiye’deki zorunlu ikametin ardından Humeyni Irak’a geçti ve Necef’te uzun yıllar boyunca dini ve siyasi faaliyetlerini sürdürdü.
Humeyni, Türkiye’den sonra Irak’ın Necef kentine yerleşti. Necef, Şii dünyasının önemli dini merkezlerinden biri olduğu için Humeyni burada hem dini dersler verdi hem de İran’daki muhalif çevrelerle bağını sürdürdü.
Necef yıllarında Humeyni’nin siyasi görüşleri daha sistemli hale geldi. Özellikle “velayet-i fakih” anlayışı bu dönemde belirginleşti. Bu görüş, din alimlerinin siyasi yönetimde belirleyici rol üstlenmesi gerektiği düşüncesine dayanıyordu. Humeyni’nin daha sonra İran İslam Cumhuriyeti’nin temelini oluşturacak siyasi yaklaşımı, sürgün yıllarında şekillendi.
Humeyni, 1978’de Irak’tan ayrılarak Fransa’ya geçti. Paris yakınlarındaki Neauphle-le-Château’da bulunduğu dönemde İran’daki muhalefetle bağlantısını artırdı. Mesajları, konuşmaları ve kayıtları İran’a ulaştırıldı. Şah yönetimine karşı kitlesel protestolar büyürken Humeyni’nin etkisi de güçlendi.
Muhammed Rıza Pehlevi 16 Ocak 1979’da İran’dan ayrıldı. Humeyni ise 1 Şubat 1979’da Tahran’a döndü. Kısa süre sonra İran’da monarşi sona erdi ve İslam Cumhuriyeti kuruldu. Humeyni, yeni rejimin en üst dini ve siyasi otoritesi oldu.
MİT’in yayımladığı 11 Kasım 1964 tarihli yazı, yalnızca Humeyni’nin Bursa’da kaldığını gösteren bir kayıt değil, aynı zamanda dönemin istihbarat yöntemlerine dair ayrıntılar taşıyan bir belge niteliği de taşıyor. Yazıda konaklama, görev paylaşımı, şifreli haberleşme ve kod adının yer alması, sürecin hassasiyetle takip edildiğini ortaya koyuyor.
Belgenin yıllar sonra kamuoyuna açılması, Humeyni’nin Türkiye’deki sürgün dönemine ilişkin tarihsel arka planı yeniden gündeme taşıdı. Bursa’daki zorunlu ikamet, İran devrimine giden uzun sürgün zincirinin ilk halkalarından biri olarak tarihteki yerini koruyor.