İsrail’de şimdi ne olacak?

VGN

İsrail’de Netanyahu’nun partisi Likud birinci görünse de bloku 61 sandalyeye ulaşamadı. Muhalefetin Arap partileriyle işbirliği kararı, cumhurbaşkanının görevlendirmesi ve koalisyon görüşmeleri ülkenin siyasi geleceğini belirleyecek.

İsrail’de 27 Ekim’de yapılan genel seçimin ardından ortaya çıkan tablo, Binyamin Netanyahu’nun siyasi gücünü koruduğunu, fakat mevcut ortaklarıyla hükümet çoğunluğunu sağlayamadığını gösteriyor. Oyların yüzde 90’ından fazlası sayılırken Likud 26 sandalyeyle en büyük parti konumunda. Netanyahu’nun bloku 53, Gadi Eisenkot öncülüğündeki muhalefet 48, Arap partileri ise toplam 19 sandalyeye yöneliyor. Henüz kesinleşmeyen bu dağılımda hiçbir blok tek başına iktidar kurabilecek çoğunluğa sahip değil.

Sayım sürüyor, seçim gecesinin tahminleri geride kaldı

28 Ekim’i 29 Ekim’e bağlayan saatlerdeki sayım, seçim öncesi anketlerle ve sandık çıkış araştırmalarıyla aynı şey değil. İlk tahminlerde başa baş görünen bloklar arasında Netanyahu lehine fark oluştu. Buna rağmen sağ ve dinî partilerin toplamı, 120 üyeli parlamentodaki 61 sandalye eşiğinin altında kaldı.

Askerlerin, hastanede bulunanların ve kendi sandığında oy kullanamayan bazı seçmenlerin kullandığı çift zarflı oylar sayımın son aşamasında işleniyor. Dış zarftaki seçmen bilgileri, oy kullanma hakkının ve mükerrer oy ihtimalinin denetlenmesini sağlıyor. Kimlik bilgisi taşımayan iç zarfın ayrılmasıyla seçmenin tercihi gizli kalıyor.

Bu oylar sandalye dağılımını değiştirebilir. Ancak sayım tamamlanmadan herhangi bir tarafın kesin çoğunluğa ulaştığı veya hükümeti kurmasının imkânsızlaştığı söylenemez. Kesin sonuçların resmen yayımlanması için son tarih 4 Kasım.

Parlamento şu anda nasıl şekilleniyor?

Devam eden sayımın sandalyeye çevrilmiş geçici tablosu şöyle:

Siyasi konum	Parti veya liste	Sandalye
Netanyahu bloku	Likud	26
Netanyahu bloku	Şas	7
Netanyahu bloku	Birleşik Tevrat Yahudiliği	7
Netanyahu bloku	Yahudi Gücü	7
Netanyahu bloku	Dinî Siyonizm	6
Muhalefet bloku	Yashar	21
Muhalefet bloku	B’Yachad, Birlikte	12
Muhalefet bloku	Demokratlar	8
Muhalefet bloku	İsrail Evimiz	7
Arap partileri	Ortak Liste	12
Arap partileri	Ra’am	7

Likud’un lideri Netanyahu. Yashar’ı eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot yönetiyor. Birlikte listesinin önde gelen isimleri eski başbakanlar Naftali Bennett ve Yair Lapid. Demokratların lideri Yair Golan, İsrail Evimiz’in lideri ise Avigdor Liberman.

Arap partileri bu tabloda muhalefetin 48 sandalyesine dahil değil. Onları baştan aynı koalisyonun üyeleri gibi göstermek, seçimin en önemli siyasi anlaşmazlığını görünmez kılıyor.

İsrail Netanyahu’ya hayır demedi mi?

Sonucun en çarpıcı yönlerinden biri, 7 Ekim 2023 saldırılarının yarattığı güvenlik krizine, savaşların maliyetine, hükümete yönelik protestolara ve dış tepkilere rağmen Likud’un birinci parti konumunu koruması.

Bu nedenle Netanyahu’nun seçmen tarafından siyasi olarak tasfiye edildiği yorumu mevcut verilerle örtüşmüyor. Buna karşılık İsrail toplumunun çoğunluğunun ona yeni bir iktidar yetkisi verdiğini söylemek de doğru değil.

Likud’un sayılan geçerli oylardaki payı yaklaşık yüzde 20,7; Yashar’ın payı yaklaşık yüzde 16,2. En yüksek parti oyunu almak, seçmenlerin yarısından fazlasının desteğini almak anlamına gelmiyor. Üstelik seçmen başbakan için ayrı bir oy kullanmıyor.

Geçmiş seçimle karşılaştırma da önemli. Likud, 2022’de yüzde 23,4 oyla 32 sandalye kazanmıştı. Bugünkü geçici tablo 26 sandalye gösteriyor. Dolayısıyla anket beklentilerini aşmakla önceki seçimdeki desteği korumak farklı ölçüler. Netanyahu rakiplerinin beklediğinden güçlü çıkmış olabilir; buna rağmen Likud önceki seçime göre sandalye kaybediyor.

Analitik olarak söylenebilecek olan şu: Netanyahu güçlü bir seçmen tabanını ve partiler arasındaki birinciliğini korudu, ancak bu destek mevcut ortaklarıyla yeniden çoğunluk hükümeti kurmasına yetmedi.

Bütün tepkilere rağmen desteği neden sürüyor?

Seçim sonuçları tek başına her seçmenin neden oy verdiğini açıklamaz. Bunun için ayrıntılı seçmen araştırmaları gerekir. Yine de kampanya, parti yapıları ve oluşan dağılım, Netanyahu’nun dayanıklılığını anlamaya yardımcı oluyor.

Birincisi, güvenlik kaygısı iki farklı siyasi tepki üretebiliyor. Bazı seçmenler yaşananlardan görevdeki hükümeti sorumlu tutarken bazıları devam eden tehditler karşısında tanıdığı lideri tercih edebiliyor. Netanyahu da kampanyasında askerî mücadeleyi ve İran tehdidini öne çıkardı.

İkincisi, Likud’un liderine bağlı çekirdek seçmeni ve Netanyahu’nun etrafında birleşen dinî ve milliyetçi ortakları var. Muhalefetin ise aynı ölçüde tek bir lider ve ortak siyasi kimlik etrafında toplandığı söylenemiyor.

Üçüncüsü, uluslararası tepkiyle ülke içindeki oy davranışı aynı yönde ilerlemek zorunda değil. Dışarıdan gelen eleştirinin içeride mutlaka iktidar kaybına dönüşeceği varsayımı, seçmenin güvenlik, kimlik ve parti aidiyetiyle kurduğu ilişkiyi eksik açıklıyor.

Bu unsurlar, mevcut sonuca ilişkin değerlendirmeler. Her birinin oy dağılımını kaç puan etkilediği henüz gösterilmiş değil.

İsrail’de seçim sonucu nasıl belirleniyor?

İsrail’in tek meclisli parlamentosu Knesset’in 120 üyesi var. Ülke, milletvekili dağılımı bakımından tek bir seçim çevresi kabul ediliyor. Seçmenler doğrudan başbakanı veya tek tek milletvekillerini seçmek yerine parti listelerine oy veriyor.

Bir listenin parlamentoya girebilmesi için ülke genelindeki geçerli oyların en az yüzde 3,25’ini alması gerekiyor. Baraj altında kalan listeler sandalye kazanamıyor. Sandalyeler, barajı geçen listelerin oyları esas alınarak nispi temsil yöntemiyle dağıtılıyor.

Bu nedenle bir partinin ülke genelindeki oy yüzdesiyle sandalye yüzdesi bire bir aynı olmayabiliyor. Baraj altında kalan oylar ve son sandalyelerin dağıtımında kullanılan Bader-Ofer yöntemi hesabı etkiliyor. Partiler arasındaki artık oy anlaşmaları da son sandalyelerde rol oynayabiliyor.

Seçim gecesi görülen sandalye sayısı, oyların bu kurallarla parlamentodaki temsile dönüştürülmesinin sonucu.

Neden herkes 61 sandalyeyi konuşuyor?

120 sandalyenin yarısı 60. Mutlak çoğunluk için gereken sayı 61. En az 61 milletvekiline dayanan bir koalisyon, bütün üyeleri birlikte hareket ederse parlamentonun geri kalanını aşabiliyor.

Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Olağan hükümet kuruluş güvenoyunda her durumda 61 olumlu oy şart değil. Lehte oyların aleyhte oylardan fazla olması yeterli olabiliyor. Bazı milletvekillerinin çekimser kalması veya oylamaya katılmaması, 61’den az milletvekiline sahip bir hükümetin göreve başlamasını mümkün kılabiliyor.

Bu yüzden 61, çoğunluk hükümetinin temel sayısı; azınlık hükümeti ihtimalini ortadan kaldıran evrensel bir kuruluş şartı değil. Hükümetin güvenoyu almasıyla daha sonra bütçe ve yasaları geçirebilmesi de ayrı meseleler.

Mevcut sayılarla önemli bir örnek var: Muhalefetin 48 sandalyesine Ra’am’ın 7 sandalyesi eklenirse 55 oluyor. Ortak Liste’nin 12 milletvekili çekimser kalır ve Netanyahu’nun 53 milletvekili karşı oy verirse, olağan güvenoyu 55’e karşı 53’le geçebilir. Bu, kurulmuş bir anlaşma değil; sayıların izin verdiği varsayımsal bir senaryo.

Buna karşılık Arap partilerinin tamamının yalnızca çekimser kalması, 48 sandalyeli muhalefeti 53 karşı oyun önüne geçirmiyor. “Araplar çekimser kalsın, hükümet kurulsun” formülü mevcut dağılımda tek başına yeterli değil.

Cumhurbaşkanı Herzog ne yapacak?

İsrail’de cumhurbaşkanı devletin başı; hükümetin günlük icraatını yöneten makam ise başbakan ve kabine. Cumhurbaşkanı Isaac Herzog’un seçim sonrası görevi, hükümeti kurma ihtimali bulunan bir milletvekilini belirlemek.

Herzog, parlamentoya giren parti gruplarının temsilcileriyle görüşerek hangi adayı önerdiklerini dinleyecek. En büyük partinin liderine görev vermek zorunda değil. Belirleyici değerlendirme, kimin parlamentonun güvenini kazanabilecek bir hükümet oluşturma ihtimalinin daha yüksek olduğu.

Geçmişte bunun Netanyahu lehine işlediği bir örnek de var: 2009’da Tzipi Livni’nin Kadima’sı 28, Likud 27 sandalye kazanmasına rağmen hükümeti kurma görevi Netanyahu’ya verilmişti.

Herzog, 28 Ekim’de partileri yeniden seçime gitmekten kaçınmaya ve görüşmelere açık fikirle gelmeye çağırdı. Ancak cumhurbaşkanının uzlaşma çağrısı, partileri aynı kabinede yer almaya mecbur bırakamıyor. Görevlendirme de tek başına başbakanlık koltuğunu kesinleştirmiyor.

Görüşmeler başarısız olursa hangi takvim işleyecek?

Resmî sonuçların yayımlanmasının ardından cumhurbaşkanının görevlendirme için yedi günü bulunuyor. İlk görevlendirilen milletvekili hükümeti kurmak için 28 gün alıyor; cumhurbaşkanı toplamda en fazla 14 gün ek süre verebiliyor.

İlk girişim başarısız olursa cumhurbaşkanı başka bir milletvekiline 28 gün verebilir veya hükümet kurma ihtimali görmediğini parlamentoya bildirebilir. İkinci görevlendirmenin süresi uzatılamıyor.

Bu aşamaların sonuçsuz kalması halinde 21 günlük parlamento aşaması devreye girebiliyor. En az 61 milletvekili, görevin yazılı olarak üzerinde anlaştıkları bir üyeye verilmesini isteyebiliyor. Bu adayın hükümet kurmak için 14 günü oluyor.

Bu yol da sonuç vermezse parlamento feshedilmiş sayılıyor ve 90 gün içinde yeniden seçim yapılıyor. Dolayısıyla hükümetin seçimden hemen sonraki gün belli olması gerekmiyor; süreç haftalar, başarısız girişimlerle birlikte aylar sürebiliyor.

Arap partileri neden belirleyici, neden hemen ortak olamıyor?

Ortak Liste’nin 12 ve Mansur Abbas liderliğindeki Ra’am’ın 7 sandalyesi birlikte 19 ediyor. Muhalefetin 48 sandalyesine tamamı eklenirse toplam 67’ye ulaşıyor. Bu, Netanyahu’yu değiştirebilecek sayısal bir imkân.

Fakat aynı hükümete karşı olmak, aynı hükümet programını kabul etmek anlamına gelmiyor. Bennett ve Liberman dahil muhalefetin önemli isimleri seçim öncesinde Arap partilerine dayanarak hükümet kurmayı reddetti. Eisenkot’un da bu işbirliğini sınırlayan açıklamaları bulunuyor.

Yair Golan ise Arap partileriyle ortaklık kurulması gerektiğini açıkça savunuyor. Ortak Liste yönetimi Netanyahu hükümetinin değiştirilmesine yardımcı olmaya hazır olduğunu açıklarken Ra’am da hükümet ortaklığına açık olduğunu gösteriyor.

İki Arap listesinin tutumları ve siyasi öncelikleri de aynı değil. Ra’am, 2021’de Bennett-Lapid koalisyonuna katılmıştı. Ortak Liste’nin dışarıdan destek vermesiyle doğrudan kabine ortağı olması farklı seçenekler.

Bu partiler İsrail vatandaşlarını temsil ediyor. Parlamentodaki oylarının hukuki değeri diğer milletvekillerininkiyle aynı. İşbirliğini zorlaştıran engeller, sandalyelerin geçersizliği değil, siyasi tercihler ve karşılıklı koşullar.

Netanyahu’nun önündeki yollar

Netanyahu açısından ilk seçenek, 53 sandalyelik blokunu koruyup başka partilerden destek aramak. Mevcut dağılımda çoğunluk için sekiz ek sandalye gerekiyor. Liberman’ın yedi sandalyelik partisinin tamamının katılması bile tek başına 61’i sağlamıyor.

Bennett’in 12 sandalyelik listesiyle anlaşma ise mevcut blok korunursa toplamı 65’e çıkarabilir. Ancak bu yalnızca aritmetik: Seçim öncesi verilen sözler, liderlik rekabeti ve ortaklar arasındaki anlaşmazlıklar böyle bir anlaşmayı zorlaştırıyor.

Netanyahu, seçim sonrasında Ben Gvir ve Smotrich’le blokunu birlikte tutacağı mesajını verdi. Bu tutum, geniş bir hükümet kurulacaksa aşırı sağcı ortakların dışarıda kalmasını isteyen muhalefet kesimleriyle uzlaşmayı güçleştirebilir.

Başka bir seçenek, bazı mevcut ortakların yerini muhalefet partilerinin aldığı farklı bir koalisyon. Böyle bir pazarlıkta başbakanlığın kimde kalacağı, dönüşümlü görev paylaşımı, askerlik düzenlemesi ve yargı politikası birlikte tartışılacaktır. Şu ana kadar sonuçlanmış bir birlik hükümeti anlaşması bulunmuyor.

Muhalefetin sorunu Netanyahu karşıtlığını hükümete çevirmek

Eisenkot’un önündeki mesele yalnızca daha fazla sandalye bulmak değil. Birbirinden farklı partilerin hangi program ve hangi liderlik altında hareket edeceğini de netleştirmesi gerekiyor.

Muhalefet içindeki ortak başlıklar arasında ultra-Ortodoks erkeklerin askerliği, yargı düzenlemeleri ve 7 Ekim saldırılarıyla ilgili devlet soruşturması bulunuyor. Buna karşılık Arap partileriyle ilişkinin kapsamı ve dinî partilerle uzlaşma ihtimali yeni ayrılıklar yaratıyor.

Örneğin dinî partileri muhalefete çekmeye yönelik bir anlaşma, askerlik muafiyetlerinin kaldırılması vaadiyle çatışabilir. Arap partilerini dışarıda tutan bir yaklaşım ise eldeki 48 sandalyeyle hükümet kurma yolunu daraltıyor.

Bu nedenle Netanyahu karşısında sayısal olarak çoğunlukta olmakla, onu değiştirecek hükümet üzerinde anlaşmak aynı başarı değil. Muhalefetin önündeki sınav bu iki aşamayı birleştirmek.

Uzayan belirsizlik kime yarıyor?

Yeni hükümet kurulana kadar görevdeki hükümet çalışmalarını sürdürüyor. Netanyahu’nun seçimde çoğunluğa ulaşamaması, başbakanlıktan aynı gün ayrılması sonucunu doğurmuyor.

Bu durum ona zaman kazandırıyor. Rakipleri ortak kabine üzerinde uzlaşamazsa, Netanyahu yeni bir güvenoyu almış olmadan geçiş hükümetinin başında kalabilir. Ancak bu süreklilik, seçmenin kendisine yeniden çoğunluk verdiği anlamına gelmiyor.

Geçiş hükümetleri de hukuki ve idari sınırlara tabi. Buna rağmen devletin işleyişi ve güvenlik sorumlulukları durmuyor. Netanyahu’nun seçim sonrası İran tehdidini yeniden öne çıkarması, güvenlik gündeminin koalisyon pazarlıklarından ayrı tutulamayacağını gösteriyor.

Eisenkot ise güvenlik kurumlarını siyasi ihtiyaçlara göre hareket etmemeleri konusunda uyardı. Bu tartışma, yeni bir askerî operasyonun kesinleştiği anlamına gelmiyor; tarafların seçim sonrası mücadelesinde güvenliğin de merkezde olduğunu gösteriyor.

Bundan sonra hangi gelişmeler izlenmeli?

İlk olarak son oyların parti ve blok dağılımını ne ölçüde değiştirdiğine bakılacak. Ardından partilerin Herzog’a hangi adayı önereceği, önerilerini gerçek bir güvenoyu desteğine dönüştürüp dönüştürmeyeceği görülecek.

Arap partileriyle görüşmelerin başlaması, Liberman ve Bennett’in tutumları, dinî partilerin blok bağlılığı ve Netanyahu’nun mevcut ortaklarından vazgeçip geçmeyeceği belirleyici olacak. Parlamento başkanlığı gibi ilk ortak oylamalar da muhalefetin birlikte hareket edip edemediğini sınayabilir; tek bir oylamadaki işbirliği, hükümet anlaşmasıyla eş anlamlı olmayacak.

Hükümet değişikliğinin bölge açısından sonuçları da peşinen kesinleştirilemez. Netanyahu karşıtı blok, Filistin meselesinde ve güvenlik politikalarında tek bir çizgiyi temsil etmiyor. Liderin değişmesi, Gazze, Batı Şeria veya İran konusunda bütün temel politikaların değişeceği garantisini vermiyor.

Mevcut tablonun siyasi anlamı, Netanyahu’nun silinmediği, ancak çoğunluğunu yeniden kurmak zorunda olduğu. İsrail’de bundan sonraki iktidarı belirleyecek olan, parti birinciliğinin yanında hangi liderin birlikte çalışabilecek bir parlamento desteği oluşturabildiği olacak.