Algoritmalar demokrasiyi dönüştürüyor

VGN

Harvardlı tarihçi Jill Lepore yeni kitabında, algoritmaların kamusal alanı şekillendirerek demokratik kararları özel şirketlere bağımlı kılabileceğini savundu.

Pulitzer ödüllü tarihçi Jill Lepore, yeni kitabı The Rise and Fall of the Artificial State’te yapay zekânın yalnızca çalışma hayatını değiştiren bir teknoloji olarak değerlendirilmesine karşı çıkıyor. Lepore, daha büyük tehlikenin demokratik kararların, kamusal tartışmanın ve devlet işlevlerinin özel şirketlere ait dijital sistemlere bağımlı hale gelmesi olduğunu savunuyor.

Yapay zekâ tartışmasına yeni çerçeve

Yapay zekâ hakkındaki tartışmalar çoğunlukla insanların işlerini kaybetmesi, makinelerin insan zekâsını aşması veya yeni teknolojilerin denetlenememesi üzerinde yoğunlaşıyor. Lepore ise konuyu devlet, yurttaşlık ve demokrasi açısından ele alıyor.

Harvard Üniversitesi’nde Amerikan tarihi ve hukuk profesörü olan Lepore’a göre temel mesele, makinelerin insanlardan daha güçlü hale gelmesinden önce siyasi ve toplumsal kararların nasıl alındığı. Algoritmaların hangi haberi göreceğimizi, hangi siyasi mesajla karşılaşacağımızı ve kamusal tartışmanın sınırlarını belirlemesi, demokratik sistemler için farklı bir güç merkezi oluşturuyor.

Yapay devlet nasıl ortaya çıktı?

Lepore, “yapay devlet” olarak tanımladığı yapının gizli bir yönetim veya tek merkezden yürütülen bir plan olmadığını belirtiyor. Bu kavram; siyasi iletişimin, seçim kampanyalarının ve kamusal tartışmanın algoritmalar aracılığıyla düzenlendiği dijital altyapıyı anlatıyor.

Bu sistemde siyasi partiler seçmenlerin davranışlarını veriler üzerinden analiz ediyor, kampanyalar farklı gruplara özel mesajlar hazırlıyor ve sosyal medya platformları kullanıcıların karşısına çıkacak içerikleri belirliyor. Böylece siyasi iletişim, ortak bir kamusal tartışma olmaktan çıkarak kişiye göre şekillendirilen mesajlara dönüşebiliyor.

Lepore, bu gelişmenin yalnızca son yıllardaki üretken yapay zekâ araçlarıyla başlamadığına dikkat çekiyor. Bilgisayarların seçmen davranışlarını tahmin etmek amacıyla kullanılmasının geçmişi 1950’li yıllara kadar uzanıyor. İnternet, sosyal medya, büyük veri ve makine öğrenmesi ise bu süreci hızlandırarak çok daha geniş bir alana taşıdı.

Kamusal alan özel şirketlerin elinde

Kitabın öne çıkardığı başlıklardan biri, demokratik toplumların iletişim altyapısının büyük bölümünün özel teknoloji şirketlerinin kontrolünde bulunması. İnsanların hangi haberleri okuyacağı, hangi siyasi görüşlerle karşılaşacağı ve hangi içeriklere daha fazla erişim sağlanacağı büyük ölçüde şirketlerin geliştirdiği algoritmalar tarafından belirleniyor.

Bu durum, kamusal alanın nasıl düzenleneceği konusunda seçilmiş kurumlarla teknoloji şirketleri arasında yeni bir güç dengesi doğuruyor. Algoritmaların çalışma biçimlerinin yeterince şeffaf olmaması ise alınan kararların kim tarafından ve hangi ölçütlere göre verildiği sorusunu gündeme getiriyor.

Lepore’un yaklaşımına göre sorun yalnızca yanlış bilgi veya siyasi propaganda değil. Devlet kurumlarının da veri işleme, kimlik doğrulama, güvenlik, kamu hizmetleri ve karar destek sistemlerinde özel teknolojilere giderek daha fazla bağımlı hale gelmesi, kamu gücünün kullanımında denetim tartışmasına yol açıyor.

Yurttaşın yerini kullanıcı mı alıyor?

Demokratik sistemlerde insanlar yalnızca seçmen değil, karar süreçlerine katılma ve iktidarı denetleme hakkına sahip yurttaşlar olarak kabul ediliyor. Dijital platformlarda ise aynı kişiler çoğunlukla davranışları ölçülen, sınıflandırılan ve yönlendirilen kullanıcılar olarak değerlendiriliyor.

Lepore, yurttaşlığın çevrim içi etkileşimlere indirgenmesinin demokratik katılımı zayıflatabileceğini düşünüyor. Beğeniler, paylaşımlar ve tıklamalar insanların siyasi tercihlerine ilişkin veri sağlarken, uzun tartışmaların ve ortak karar süreçlerinin yerini hızlı tepkiler alabiliyor.

Algoritmaların önceliği çoğu zaman demokratik uzlaşmayı geliştirmek değil, kullanıcıların dikkatini mümkün olduğunca uzun süre platformda tutmak oluyor. Bu nedenle öfke, kutuplaşma ve çatışma yaratan içeriklerin daha görünür hale gelmesi kamusal tartışmanın niteliğini etkileyebiliyor.

Seçim kampanyaları da değişti

Veriye dayalı siyasi kampanyalar, seçmenlerin ilgi alanlarına ve davranışlarına göre farklı mesajlarla hedeflenmesini mümkün hale getirdi. Aynı aday, farklı seçmen gruplarının karşısına birbirinden farklı vaatler ve söylemlerle çıkabiliyor.

Bu yöntem seçim kampanyalarını daha etkili hale getirebilse de siyasi mesajların toplumun tamamı tarafından görülmesini zorlaştırıyor. Bir seçmene gösterilen içeriğin diğer seçmenlerden saklı kalabilmesi, adayların söylediklerinin kamuoyu tarafından ortak biçimde denetlenmesini güçleştiriyor.

Bot hesaplar, otomatik içerik sistemleri ve yapay zekâyla hazırlanan siyasi mesajlar da gerçek kişilerle makineler arasındaki sınırı belirsizleştiriyor. Böyle bir ortamda hangi görüşün toplumda gerçekten destek gördüğünü belirlemek giderek zorlaşıyor.

Gelecek kaçınılmaz değil

Lepore, teknolojinin demokrasi üzerindeki etkilerinin önceden belirlenmiş ve değiştirilemez olmadığını vurguluyor. Algoritmaların nasıl kullanılacağı, hangi kurallara tabi olacağı ve kamu yararının nasıl korunacağı insanlar tarafından alınacak siyasi kararlarla şekillenebilir.

Kitap, yapay zekânın tamamen reddedilmesini önermiyor. Sağlık, bilim, eğitim ve iletişim alanlarında önemli yararlar sağlayan teknolojilerin demokratik denetim, şeffaflık ve hukuk ilkeleri içinde kullanılması gerektiğine dikkat çekiyor.

The Rise and Fall of the Artificial State, 25 Ağustos 2026’da yayımlanacak. Lepore’un çalışması, yapay zekâ çağındaki temel sorunun makinelerin insanlardan daha akıllı olup olmayacağı değil, devletin ve kamusal alanın yönetiminde son sözü kimin söyleyeceği olduğunu ortaya koyuyor.