AİHM Kavala’nın derhal bırakılmasını istedi

VGN

AİHM Büyük Dairesi, 15’e karşı 2 oyla Kavala’nın mahkûmiyetini Sözleşme hukuku bakımından geçersiz saydı; Türkiye’nin kendisini en kısa sürede bırakmasına ve kararın sonuçlarını gidermesine hükmetti.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, 18 Ekim 2017’den beri cezaevinde bulunan iş insanı ve insan hakları savunucusu Osman Kavala hakkında kesin kararını açıkladı. Mahkeme, Türkiye’nin Kavala’yı mümkün olan en kısa sürede serbest bırakmasını ve hakkında verilen mahkûmiyet kararının bütün sonuçlarını ortadan kaldırmasını istedi.

Büyük Daire, ifade özgürlüğünden adil yargılanma hakkına kadar birden fazla ihlalin bulunduğuna 15’e karşı 2 oyla hükmetti. Büyük Daire kararları kesin olduğu için tarafların karara itiraz etme veya dosyanın yeniden incelenmesini isteme hakkı bulunmuyor.

Mahkûmiyet Sözleşme hukukunda geçersiz sayıldı

Kararın en önemli bölümlerinden biri, Kavala hakkında verilen ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının hukuki durumuyla ilgili oldu. AİHM, mahkûmiyetin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi hukuku bakımından “hükümsüz ve geçersiz” kabul edilmesi gerektiğini belirtti.

Bu tespit, Türkiye’deki mahkûmiyet kararının AİHM tarafından doğrudan kaldırıldığı anlamına gelmiyor. AİHM, Türkiye’nin iç hukukta gerekli adımları atarak mahkûmiyetin sonuçlarını ortadan kaldırmasını istiyor. Kararda, Türk hukukunda AİHM’nin kesin ihlal kararlarının ardından yargılamanın yenilenmesine imkân veren bir mekanizmanın bulunduğuna da dikkat çekildi.

Mahkeme, Kavala’nın hakları ihlal edilmeseydi bulunacağı hukuki duruma mümkün olduğunca geri döndürülmesi gerektiğini vurguladı. Bunun için serbest bırakılmasının yanı sıra mahkûmiyetin hukuki ve fiilî sonuçlarının da giderilmesi istendi.

Gezi eylemleriyle ilgili faaliyetler değerlendirildi

Kavala, 25 Nisan 2022’de Gezi Parkı eylemleriyle bağlantılı olarak Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesinde düzenlenen “hükûmeti ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasını engellemeye teşebbüs” suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılmıştı.

Mahkûmiyet kararı 28 Aralık 2022’de istinaf mahkemesi, 28 Eylül 2023’te ise Yargıtay tarafından onanmıştı.

AİHM, Kavala’nın mahkûmiyetine dayanak yapılan faaliyetlerin önemli bölümünün ifade özgürlüğü ile toplantı ve örgütlenme özgürlüğünün kullanılması kapsamında kaldığını belirledi. İç hukuk mahkemelerinin, Kavala’nın üçüncü kişiler tarafından gerçekleştirilen şiddet eylemlerine doğrudan katıldığını ortaya koyamadığına dikkat çekildi.

Kararda; kamuoyu tartışmalarına katılmanın, sivil toplum kuruluşlarını desteklemenin ve Gezi Parkı eylemleriyle ilgili şiddet içermeyen faaliyetlerin ağır bir suçun unsurlarıyla eşleştirildiği belirtildi. AİHM, Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin bu olayda öngörülemez biçimde geniş yorumlandığı sonucuna vardı.

Beş ayrı ihlal başlığı

Büyük Daire, ifade özgürlüğünü koruyan 10. madde ile toplantı ve dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alan 11. maddenin ihlal edildiğine hükmetti.

Mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı, yargılamanın genel olarak adil yürütülmesi ve savunma haklarına getirilen kısıtlamalar nedeniyle adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddenin 1. fıkrasının ihlal edildiği belirtildi.

Kavala’nın özgürlüğünden yoksun bırakılmasını inceleyen AİHM, özgürlük ve güvenlik hakkını düzenleyen 5. maddenin 1. fıkrasının da ihlal edildiğine karar verdi.

Mahkeme ayrıca haklara getirilen sınırlamaların Sözleşme’de belirtilen amaçların dışında kullanılmasını yasaklayan 18. maddenin; 5, 6, 10 ve 11. maddelerle bağlantılı olarak ihlal edildiğini belirledi.

Koşullu salıverilme umudu ve cezanın yeniden incelenmesini sağlayan bir mekanizma bulunmadan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası uygulanması nedeniyle insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleyi yasaklayan 3. maddenin de ihlal edildiğine hükmedildi.

Bu ihlal kararlarının tamamı 15’e karşı 2 oyla alındı.

2019’dan sonraki tutukluluk bütünüyle incelendi

AİHM, Kavala’nın 10 Aralık 2019 ile mahkûm edildiği 25 Nisan 2022 arasındaki tutukluluğunu keyfi buldu. Mahkemeye göre bu dönemdeki özgürlükten yoksun bırakma, Sözleşme’de kabul edilen meşru amaçlardan birini izleyen makul gerekçelere dayanmıyordu.

AİHM, yetkili makamların Kavala’nın tutukluluğunu sürdürebilmek için alternatif suçlamalara yöneldiğini ve iç hukuktaki güvencelerin uygulanmasını engellemeye çalıştığını belirtti.

25 Nisan 2022’den sonraki tutukluluk ise ağırlaştırılmış müebbet cezasının infazına dayanıyordu. Ancak AİHM, mahkûmiyetle sonuçlanan yargılamanın “adaletin açıkça inkârı” düzeyine ulaştığı sonucuna vardı. Bu nedenle mahkûmiyet sonrasındaki tutukluluğun da Sözleşme kapsamında hukuka uygun sayılamayacağı belirtildi.

Mahkeme, Kavala’nın kararın açıklanmasından sonra cezaevinde tutulmaya devam edilmesinin tespit edilen ihlallerin sürmesi anlamına geleceğini vurguladı.

Kavala’nın susturulmasının amaçlandığına hükmedildi

AİHM, Kavala hakkındaki soruşturma, tutukluluk, yargılama ve mahkûmiyet sürecinin görünürdeki ceza soruşturmasının ötesinde başka bir amaç taşıdığı sonucuna vardı.

Mahkemeye göre alınan tedbirler, Kavala’yı Gezi Parkı eylemleriyle ilgili faaliyetleri ve insan hakları savunucusu olarak açıkladığı görüşler nedeniyle cezalandırmayı ve susturmayı amaçlıyordu.

AİHM, Kavala’nın daha önce verilen bir beraat kararına ve serbest bırakılmasını isteyen bağlayıcı AİHM kararlarına rağmen cezaevinde tutulmasına da dikkat çekti.

Yargı bağımsızlığı konusunda yapısal tespit

Büyük Daire, Kavala dosyasını Türkiye’deki daha geniş bir yargı sorununun önemli bir örneği olarak değerlendirdi. Kararda, siyasi muhaliflerin, insan hakları savunucularının ve gazetecilerin kapsamı geniş veya yapay biçimde büyütülen ceza hükümleriyle tutuklanması ve yargılanmasına dikkat çekildi.

AİHM, yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin güvenceleri etkileyen yapısal eksiklikler bulunduğunu belirtti. Bu eksikliklerin, özellikle siyasi açıdan hassas davalarda yürütmenin bazı yargı kararları üzerinde doğrudan veya dolaylı etkide bulunmasını kolaylaştırabileceği kaydedildi.

Yargıçların atanması, görevlendirilmesi ve disiplin süreçlerindeki güvencelerin güçlendirilmesi; hâkimlik teminatının korunması ve yüksek mahkeme kararlarının etkili biçimde uygulanması istendi.

Mahkeme ayrıca uzun tutukluluk, geniş yorumlanan suçlamalar ve peş peşe açılan soruşturmaların temel hakları kullanan kişiler üzerinde baskı aracına dönüşmesini engelleyecek usul güvencelerinin oluşturulması gerektiğini belirtti.

Toplam 113 bin 342 avro ödeme

AİHM, Türkiye’nin Kavala’ya manevi zarar karşılığında 70 bin avro ödemesine karar verdi. Yargılama giderleri ve masraflar için de 43 bin 342,57 avro ödenmesine hükmedildi.

Böylece Türkiye’nin ödemesi gereken toplam tutar 113 bin 342,57 avroya ulaştı. Ödemenin üç ay içinde yapılması gerekiyor. Sürenin aşılması halinde Avrupa Merkez Bankasının marjinal borç verme faizine üç puan eklenerek gecikme faizi uygulanacak.

İki yargıç karşı oy kullandı

Karara Bosna Hersek adına görev yapan Yargıç Faris Vehabović ile Türkiye adına görev yapan Yargıç Saadet Yüksel karşı oy verdi.

İki yargıç ortak karşı oy yazısında başvurunun iç hukuk yolları tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilemez bulunması gerektiğini savundu. Saadet Yüksel ayrıca ayrı bir karşı oy görüşü kaleme aldı.

Kavala dosyasında üç AİHM kararı

Osman Kavala 18 Ekim 2017’de İstanbul’da gözaltına alındı ve o tarihten beri kesintisiz biçimde özgürlüğünden yoksun bulunuyor.

AİHM, 10 Aralık 2019 tarihli ilk kararında Kavala’nın tutuklanmasını haklı gösterecek makul şüphe bulunmadığına ve tutukluluğun kendisini insan hakları savunucusu olarak susturma amacı taşıdığına hükmetti. Türkiye’den Kavala’nın derhal serbest bırakılması istendi.

Kavala tahliye edilmeyince Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi 2022’de ihlal prosedürünü işletti. AİHM Büyük Dairesi 11 Temmuz 2022’de Türkiye’nin 2019 tarihli bağlayıcı kararı uygulama yükümlülüğünü yerine getirmediğine karar verdi.

Yeni başvuru 18 Ocak 2024’te yapıldı. Dosyanın verildiği AİHM İkinci Dairesi 16 Aralık 2025’te yetkisini Büyük Daire’ye bıraktı. Büyük Daire duruşması 25 Mart 2026’da Strasbourg’da yapıldı. Kesin karar 25 Ağustos 2026’da açıklandı.

Kararın uygulanmasını Bakanlar Komitesi denetleyecek

AİHM Büyük Daire kararları kesin nitelik taşıyor. Karar, uygulanmasının denetlenmesi amacıyla Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’ne gönderilecek.

Türkiye’nin Kavala’yı en kısa sürede serbest bırakması, mahkûmiyetin bütün sonuçlarını ortadan kaldırması, tazminat ve yargılama giderlerini ödemesi gerekiyor. Mahkeme ayrıca benzer hak ihlallerini önleyecek genel ve yapısal tedbirlerin alınmasını istedi.