Acemoğlu’ndan işçi dostu yapay zekâ çağrısı

VGN

Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoğlu, Nature makalesinde yapay zekânın çalışanları dışlamak yerine verimliliklerini artırması için hükümetlere üç temel politika önerisinde bulundu ve demokrasi uyarısı yaptı.

Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoğlu, yapay zekânın insan emeğinin yerini alacak sistemlere dönüştürülmesinin gelir eşitsizliğini büyütebileceği ve demokratik düzeni zayıflatabileceği uyarısında bulundu. Acemoğlu, yapay zekânın çalışanları devre dışı bırakmak yerine onların bilgilerini, becerilerini ve verimliliklerini artıracak biçimde geliştirilmesini istedi.

Uluslararası bilim dergisinde yayımlanan makalesinde yapay genel zekâ yarışını eleştiren Acemoğlu, geleceğin yalnızca büyük teknoloji şirketlerinin yöneticileri ve yatırımcıları tarafından belirlenmemesi gerektiğini savundu. Hükümetlere vergi sisteminin değiştirilmesi, bağımsız yapay zekâ kurumlarının kurulması ve veri piyasalarının yasal çerçeveye kavuşturulması çağrısı yaptı.

Yapay genel zekâ yarışına itiraz

Yapay genel zekâ, ekonomik değer taşıyan görevlerin büyük bölümünde insan kapasitesine ulaşabilen veya bu kapasiteyi aşabilen sistemleri tanımlıyor. Acemoğlu’na göre bu hedef doğrultusunda yürütülen yarış yalnızca rutin işleri değil, yüksek eğitim ve uzmanlık gerektiren meslekleri de otomasyona açabilir.

Teknoloji şirketlerinin yatırımlarını insanları destekleyen araçlardan çok çalışanların yerini alabilecek sistemlere yönelttiğini belirten Acemoğlu, bu tercihin teknolojik bir zorunluluk olmadığını vurguladı. Yapay zekânın hangi amaçla geliştirileceğinin şirketlerin yatırım kararları, kamu politikaları ve toplumsal tercihler tarafından belirlendiğini ifade etti.

Acemoğlu, yapay zekânın ekonomik etkileri konusunda yayımlanan “Şimdi Harekete Geçmeliyiz” başlıklı bildiriyi destekleyen isimler arasında da yer aldı. Bildiride, yapay zekânın insan emeğini tamamlamasını sağlayacak teşviklerin, koruyucu kuralların ve kurumların vakit kaybedilmeden oluşturulması istendi.

Otomasyon eşitsizliği büyüttü

Acemoğlu, Amerika Birleşik Devletleri iş gücü piyasasına ilişkin araştırmaların, 1980’den sonra artan ücret eşitsizliğinde otomasyonun önemli payı bulunduğunu gösterdiğini belirtti. Özellikle rutin görevlerde çalışan kesimlere yönelik iş gücü talebinin azaldığını kaydetti.

Sanayi robotları ve dijital otomasyon sistemleri bazı işletmelerde verimliliği artırdı. Ancak bu teknolojilere yoğun biçimde maruz kalan bölgelerin bir bölümünde istihdam ve ücretler geriledi. Acemoğlu, üretimden büro işlerine kadar daha geniş bir alana yayılan yapay zekânın benzer etkileri güçlendirebileceği görüşünde.

Ekonomik fırsatların geniş toplum kesimleri için daralmasının yalnızca gelir dağılımını etkilemeyeceğini belirten Acemoğlu, bunun demokratik sistemlerin istikrarını da tehlikeye atabileceğini savundu.

Çalışanları güçlendiren başka bir yol

Acemoğlu’na göre yapay zekânın çalışanlar açısından olumsuz sonuçlar doğurması kaçınılmaz değil. Aynı teknoloji, insanların yerini almak yerine karar verme yeteneklerini geliştirmek, ihtiyaç duydukları bilgiye daha hızlı ulaşmalarını sağlamak ve daha karmaşık görevleri yerine getirmelerine yardımcı olmak amacıyla kullanılabilir.

Eğitim alanını örnek gösteren Acemoğlu, yapay zekânın öğretmenlerin yerine geçmesindense öğrencilerin zorlandıkları konuları belirleyen ve öğretmenlere kişiselleştirilmiş destek sunma imkânı veren bir araç olarak tasarlanabileceğini belirtti.

Benzer uygulamalar sağlık çalışanlarının, teknisyenlerin, elektrikçilerin ve diğer uzman meslek gruplarının daha doğru kararlar vermesine yardımcı olabilir. Böyle bir yönelim hem çalışanların üretkenliğini artırabilir hem de teknolojiden doğan kazançların daha geniş kesimlere ulaşmasını sağlayabilir.

Birinci politika: Vergi dengesini değiştirmek

Acemoğlu’nun ilk önerisi, emek ile sermayenin vergilendirilmesi arasındaki farkın azaltılması oldu. Mevcut sistemde çalışan istihdam eden şirketlerin iş gücüyle bağlantılı vergiler ödediğini, buna karşılık otomasyona yönelik yazılım ve ekipman yatırımlarının çeşitli avantajlardan yararlandığını belirtti.

Acemoğlu’nun hesaplamasına göre bu farklılık, bazı koşullarda otomasyon lehine yaklaşık yüzde 20 ile 25 arasında bir maliyet teşviki yaratabiliyor. Bu nedenle gelirlerin emekten veya sermayeden elde edilmesine bakılmaksızın daha dengeli bir vergi yapısının kurulmasını önerdi.

Böylece şirketlerin yalnızca çalışan sayısını azaltan teknolojilere değil, işçilerin bilgi ve becerilerini geliştiren sistemlere yatırım yapmasının teşvik edilebileceğini ifade etti.

İkinci politika: Bağımsız yapay zekâ kurumları

İkinci öneri, yapay zekânın ekonomik ve toplumsal etkileri konusunda uzmanlaşacak bağımsız kamu kurumlarının kurulmasını kapsıyor. Acemoğlu, Amerika Birleşik Devletleri’nde federal düzeyde, İngiltere ve Avrupa Birliği’nde ise benzer yetkilere sahip kurumlara ihtiyaç bulunduğunu savundu.

Bu yapıların yalnızca şirketleri denetleyen düzenleyici kuruluşlar olmaması gerektiğini belirten Acemoğlu, toplumsal fayda sağlayabilecek yapay zekâ araştırmalarına finansman verilmesini de önerdi.

Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Sağlık Enstitüleri benzeri bir modelin benimsenebileceğini ifade eden Acemoğlu, eğitim, sağlık ve mesleki uzmanlık alanlarında çalışanları güçlendiren projelerin kamu kaynaklarıyla desteklenmesini istedi.

Üçüncü politika: Veri piyasalarına yasal çerçeve

Üçüncü politika önerisi, yapay zekâ ekonomisinin temel kaynaklarından biri olan verilerin mülkiyet ve kullanım kurallarının belirlenmesini içeriyor. Acemoğlu, mevcut belirsizliğin büyük teknoloji şirketlerinin geniş veri kaynaklarını düşük maliyetle kullanmasına imkân verdiğini savundu.

Veri üzerindeki hakların yasalarla açıklığa kavuşturulmasının, insanların ve kurumların ürettikleri bilgilerin ekonomik değerinden pay alabilmesini sağlayabileceğini belirtti. Böyle bir sistemin yüksek kaliteli verilerin hazırlanmasını ve paylaşılmasını da teşvik edebileceğini ifade etti.

Acemoğlu’na göre güvenilir ve iyi düzenlenmiş veri piyasaları, insanların uzmanlığını tamamlayan daha kaliteli yapay zekâ uygulamalarının geliştirilmesinde önemli rol oynayabilir.

Geleceği demokratik tercihler belirlemeli

Acemoğlu, hiçbir hükümetin veya düzenleyici kurumun teknolojinin gelişimini tek başına yönetemeyeceğini kabul ediyor. Ancak vergi politikaları, araştırma destekleri ve veri kuralları aracılığıyla şirketlerin karşılaştığı teşviklerin değiştirilebileceğini savunuyor.

Yapay zekânın geleceğine ilişkin kararların küçük bir teknoloji yöneticileri grubunun ekonomik çıkarlarına ve dünya görüşüne bırakılmaması gerektiğini belirten Acemoğlu, toplumun nasıl bir gelecek istediğinin demokratik biçimde tartışılması çağrısında bulundu.

Acemoğlu’na göre asıl soru yalnızca yapay zekânın neler yapabileceği değil, bu teknolojinin kimlere hizmet edeceği ve ortaya çıkan ekonomik kazanımların nasıl paylaşılacağı.