İstanbul 19.8°C
Ankara 11.5°C
Diyarbakır 11.2°C
Samsun 19.1°C
Berlin 29°C
Acemoğlu: Demokrasi olmadan yapay zekâ yönlendirilemez
Yeni haberler yayınlandığında ilk siz haberdar olun.
İlgili metinler: Abonelik Sözleşmesi · KVKK Aydınlatma Metni · Çerez Politikası. Bültenlerin altındaki bağlantıyla abonelikten dilediğiniz zaman çıkabilirsiniz.
Merak ettiğiniz konuyu yazın, hemen sonuçlara ulaşın.
İsteğe bağlı. Hava durumu seçtiğiniz şehre göre gösterilir.
İsterseniz bültene de abone olun.
Nobel Ekonomi Bilimleri Ödülü sahibi Profesör Doktor Daron Acemoğlu, Koç Üniversitesi 2026 Mezuniyet Töreni’nde yaptığı konuşmada, mezunlara yalnızca akademik başarıları nedeniyle değil, bundan sonra üstlenecekleri toplumsal sorumluluklar nedeniyle de seslendi. Acemoğlu, dünyanın seçkin üniversitelerinden birinden mezun olmanın önemli bir başarı olduğunu belirterek, bu başarının beraberinde dünyayı anlama, topluma yararlı olma ve daha adil bir gelecek için çaba gösterme sorumluluğunu getirdiğini ifade etti.
Konuşmasına mezunları kutlayarak başlayan Acemoğlu, törenin asıl sahibinin mezunlar olduğunu vurguladı. Gençlerin aldıkları eğitimin yalnızca kişisel kariyerleri için değil, içinde yaşadıkları toplumun ve dünyanın geleceği için de önemli olduğunu söyleyen Acemoğlu, seçkin bir üniversiteden mezun olanların çevrelerinde gelişen olayları daha derinlikli biçimde değerlendirmesi gerektiğini dile getirdi.
Acemoğlu’na göre bugün dünyanın karşı karşıya olduğu en önemli sorunlardan biri, demokratik kurumların birçok ülkede zayıflaması ve bunun insanlığın tarihsel kazanımlarından biri olan demokrasiyi tehdit etmesi. Ünlü ekonomist, demokrasinin kendiliğinden ayakta kalamayacağını, yurttaşların katılımı ve savunması olmadan demokratik düzenin aşınmasının kaçınılmaz hale gelebileceğini söyledi.
Acemoğlu konuşmasında iki büyük küresel akımın altını çizdi. Bunlardan ilkinin demokrasinin dünyanın birçok yerinde gerilemesi olduğunu belirten Acemoğlu, bu sürecin Türkiye dahil pek çok ülkeyi ilgilendirdiğini söyledi. Demokratik kurumların korunmasının yalnızca siyasetçilerin ya da devletlerin görevi olmadığını vurgulayan Acemoğlu, demokrasinin toplumun katılımı ile yaşayan bir sistem olduğunu anlattı.
İkinci büyük akımın ise yapay zekâ olduğunu belirten Acemoğlu, yapay zekânın şimdiden günlük hayatın birçok alanına girdiğini, gelecek on ile yirmi yıl içinde ise çok daha derin etkiler yaratmasının beklendiğini ifade etti. Konuşmasının önemli bölümünü yapay zekâya ayıran Acemoğlu, mezunların bu teknolojiyi yakından tanıdığını ve kullandığını ancak yapay zekâya yalnızca teknik ya da ekonomik bir araç olarak bakmanın yeterli olmadığını söyledi.
Acemoğlu, demokrasideki krizi anlamak için teknolojiden ve küreselleşmeden bağımsız düşünmenin mümkün olmadığını dile getirdi. Ona göre yapay zekânın geleceği ile demokrasinin geleceği arasında derin bir ilişki bulunuyor. Bu nedenle yapay zekânın hangi yönde gelişeceği, kimlerin çıkarına hizmet edeceği ve toplumun hangi kesimlerini güçlendireceği soruları yalnızca teknoloji şirketlerinin ya da piyasanın kararına bırakılamaz.
Daron Acemoğlu, yapay zekânın son yıllarda çok yaratıcı ve hızlı bir gelişme gösterdiğini belirterek, bundan on yıl önce kendisinin ve bu alanda daha teknik bilgiye sahip birçok uzmanın bile bugünkü ilerleme hızını öngörmekte zorlanacağını söyledi. Yapay zekâya yapılan yatırımların büyüklüğüne dikkat çeken Acemoğlu, bu alana aktarılan kaynakların trilyonlarca doları bulduğunu ve başka hiçbir teknolojinin bu kadar hızlı biçimde böyle büyük yatırımlar çekmediğini ifade etti.
Acemoğlu, mikro ölçekte bakıldığında yapay zekânın bazı alanlarda verimlilik artışı sağladığını kabul etti. Yazılım, danışmanlık, hesap işleri, basit yazı üretimi ve müşteri hizmetleri gibi alanlarda yapılan araştırmaların, yapay zekânın kimi görevlerde insanlardan daha iyi sonuç verebildiğini ya da yapay zekâ kullanan çalışanların verimliliğini artırabildiğini gösterdiğini söyledi.
Ancak Acemoğlu’na göre asıl soru, bu mikro düzeydeki verimlilik artışının neden makroekonomik ölçekte aynı açıklıkta görülmediği. Amerika Birleşik Devletleri ve Çin gibi büyük ekonomilerde bile yapay zekânın toplam üretkenlik üzerinde belirgin ve yaygın bir etkisinin henüz tam olarak gözlenmediğini belirten Acemoğlu, bu teknolojinin eğitimden iletişime kadar bazı alanlarda yeni zorluklar da yarattığını kaydetti.
Acemoğlu, yapay zekânın bugünkü yönünü anlamak için iki temel kavrama dikkat çekti. Bunlardan ilki merkezileşme, ikincisi ise otomasyon. Ona göre yapay zekâ yalnızca yeni araçlar üretmiyor; aynı zamanda bilgi, ekonomik güç, siyasi güç ve sosyal etkiyi giderek daha az sayıda şirketin ve devletin elinde topluyor.
Bu merkezileşmenin insanlık tarihinde görülmemiş ölçekte bir güç yoğunlaşması yarattığını söyleyen Acemoğlu, büyük teknoloji şirketlerinin ekonomik büyüklüğünün ve piyasa ağırlığının olağanüstü seviyelere ulaştığını belirtti. Amerika Birleşik Devletleri’nde birkaç büyük teknoloji şirketinin piyasa endeksleri içindeki payına dikkat çeken Acemoğlu, bu şirketlerin yıllık gelirlerinin tarihsel imparatorlukların ekonomik büyüklükleriyle kıyaslanabilecek seviyelere geldiğini ifade etti.
Acemoğlu’na göre bu durum yalnızca ekonomik bir büyüklük meselesi değil. Bilginin, verinin, iletişim altyapısının ve teknolojik yönelimin birkaç aktörün elinde toplanması, toplumların geleceğini etkileyecek kararların dar bir çevrede şekillenmesi anlamına geliyor. Bu nedenle yapay zekâ tartışmasının merkezinde yalnızca verimlilik değil, güç dağılımı ve demokratik denetim de bulunmalı.
Konuşmasında otomasyonun tarihsel rolüne de değinen Acemoğlu, otomasyonun insanların yaptığı işleri makinelerin, sermayenin ve algoritmaların devralması anlamına geldiğini söyledi. Bu sürecin İngiliz Sanayi Devrimi’nden bu yana devam ettiğini, gelecekte de devam edeceğini belirten Acemoğlu, otomasyonun kendi başına kötü bir şey olmadığını vurguladı.
Otomasyonun verimlilik sağlayabileceğini, insanların sıkıcı, zor ve tehlikeli işleri yapmaktan kurtulmasına yardımcı olabileceğini ifade eden Acemoğlu, buna rağmen otomasyonun teknolojik gelişmenin tek ve baskın yönü haline gelmesi durumunda ciddi sorunlar ortaya çıkaracağını söyledi. Ona göre otomasyonun verimlilik üzerindeki etkisi teknoloji sektörünün anlattığı kadar kolay ve doğrudan bir süreç değil.
Acemoğlu, her yıl yapılan işlerin küçük bir bölümünün otomasyona geçirilmesinin toplam ekonomik üretkenlik üzerinde sınırlı bir etki yaratabileceğini anlattı. Buna karşılık çalışanların üretkenliğini artıran, insanlara yeni beceriler kazandıran ve yeni iş alanları açan teknolojilerin çok daha büyük bir ekonomik ve toplumsal değer yaratabileceğini belirtti.
Daron Acemoğlu, otomasyonun gelir dağılımı üzerinde bozucu etkiler yaratabileceğine dikkat çekti. İş gücü yerine sermayeye daha fazla ağırlık verilmesi halinde, üretimden alınan payın emekten sermayeye kayacağını belirten Acemoğlu, bunun çalışanların gelirlerinde baskı oluşturabileceğini söyledi.
Acemoğlu, otomasyonun tüm çalışanları aynı şekilde etkilemediğini de vurguladı. Bazı mesleklerin, bazı becerilerin ve bazı çalışan gruplarının otomasyondan daha sert biçimde etkilendiğini belirten Acemoğlu, bu nedenle işçiler arasındaki eşitsizliğin de artabileceğini kaydetti. Özellikle üniversite mezunu olmayan çalışanların ya da rutin işlerde çalışan kesimlerin bu dönüşümden daha fazla zarar görebileceğini söyledi.
Amerika Birleşik Devletleri’nde 1980 sonrasında, özellikle 1980 ile 2015 yılları arasında yaşanan eşitsizlik artışına işaret eden Acemoğlu, bu dönemde iş gücünün milli gelirden aldığı payın gerilediğini ve bazı çalışan gruplarının reel gelirlerinde düşüş yaşandığını anlattı. Bu ekonomik değişimin yalnızca gelirle sınırlı kalmadığını, sosyal sonuçlar da doğurduğunu belirtti.
Acemoğlu’na göre otomasyonun güçlü biçimde etkilediği topluluklarda sosyal sorunlar artabiliyor. İnsanların topluma katkısı, siyasal katılımı ve oy verme eğilimi zayıflayabiliyor. Uyuşturucu bağımlılığı, ruhsal sorunlar ve çeşitli toplumsal kırılganlıklar daha görünür hale gelebiliyor. Bu nedenle yapay zekâ ve otomasyon yalnızca şirket verimliliği açısından değil, toplum sağlığı ve demokratik katılım açısından da ele alınmalı.
Acemoğlu, bugünkü yapay zekâ tartışmalarında yapay genel zekâ kavramının büyük bir ağırlık kazandığını söyledi. Yapay genel zekâ fikrinin, makinelerin ve algoritmaların bir gün her konuda insanlardan daha iyi hale geleceği varsayımına dayandığını belirten Acemoğlu, böyle bir perspektifin yaygınlaşmasının otomasyon eğilimini daha da güçlendirdiğini ifade etti.
Bu anlayışa göre makineler zamanla en uzman insanların seviyesine ulaşacak ve ardından onları aşacak. Acemoğlu, bu bakış açısının gerçekliğe dönüşmesi halinde insanların makinelerle rekabet etmekte zorlanacağını, birçok işin giderek makineler ve algoritmalar tarafından yapılacağını anlattı.
Acemoğlu, burada yalnızca teknolojik değil, ideolojik bir unsur bulunduğunu da söyledi. Ona göre ideoloji, insanların neye önem verdiğini ve hangi teknolojik yöne yatırım yaptığını belirliyor. Bugün yapay zekâ alanındaki birçok şirketin büyük kârlar elde etmediğini, hatta çok sayıda şirketin yüksek miktarda para kaybettiğini belirten Acemoğlu, buna rağmen yatırımların büyümesinin geleceğe dönük güçlü bir inançla açıklandığını ifade etti.
Bu inancın tarihsel köklerinin Alan Turing’in düşüncelerine kadar uzandığını anlatan Acemoğlu, Turing’in insan beyni ile bilgisayar arasında kurduğu felsefi benzerliğin Silikon Vadisi’nde bugün etkili olan düşünce dünyasını beslediğini söyledi. Bu yaklaşıma göre insan zihni hesaplama yapan bir sistemdir ve bilgisayarların ilerlemesiyle bu sistemin aşılması mümkündür. Acemoğlu, bu düşüncenin teknoloji yatırımlarını ve sektörün yönelimini güçlü biçimde etkilediğini belirtti.
Acemoğlu, yapay zekânın yalnızca merkezileşme ve otomasyon için kullanılmak zorunda olmadığını vurguladı. Ona göre yapay zekâ, insan zekâsının yerine geçmek yerine insan yeteneklerini tamamlayan bir araç olarak tasarlanabilir. Bu yaklaşım, hem verimliliği hem de yaratıcılığı daha sağlıklı biçimde artırabilir.
Yapay zekânın büyük veri kümeleri içinde bağlamları bulma, bilgiyi işleme ve bazı karmaşık örüntüleri yakalama konusunda önemli katkılar sunabileceğini söyleyen Acemoğlu, insan zekâsının ise farklı bir öğrenme ve üretme biçimine sahip olduğunu anlattı. İnsanların bir örnekten genelleştirme yapabildiğini, deneyim yoluyla öğrendiğini ve sosyal etkileşim içinde geliştiğini belirtti.
Acemoğlu’na göre insan zekâsı ile yapay zekâ aynı şeymiş gibi ele alındığında, teknolojinin insanı güçlendirmek yerine insanı devre dışı bırakma riski artıyor. Oysa bu iki kapasite farklı olduğu için birbirini tamamlayacak şekilde kullanılabilir. Yapay zekâ, insanlardan güç almak yerine insanlara yeni olanaklar sunmalı, onların daha yaratıcı, daha üretken ve daha anlamlı işler yapmasını sağlamalı.
Daron Acemoğlu, teknolojinin tarihsel olarak yalnızca var olan işleri otomatikleştirerek değil, yeni işler yaratarak büyümeye katkı sunduğunu belirtti. Bugün Amerikan ekonomisinde ve Türk ekonomisinde aynı mesleklerin içinde yer alan pek çok görevin yetmiş yıl önce var olmadığını söyleyen Acemoğlu, ücret artışlarının ve ekonomik büyümenin büyük ölçüde bu yeni iş alanları sayesinde ortaya çıktığını ifade etti.
Acemoğlu’na göre yapay zekâ da benzer bir potansiyele sahip. Ancak bunun gerçekleşmesi için yapay zekânın çalışanların bakış açısıyla tasarlanması gerekiyor. Teknoloji, insanların yaptığı işi daraltan ve onları gereksizleştiren bir yön yerine, insanların kapasitesini artıran, problem çözme gücünü geliştiren ve yeni üretim alanları açan bir yöne ilerlemeli.
Bu nedenle Acemoğlu, yapay zekâ tartışmasının yalnızca şirketlerin kâr beklentilerine ya da piyasanın kendiliğinden kararlarına bırakılamayacağını söyledi. Toplumların bu teknolojinin hangi amaçla ve hangi değerlerle geliştirileceğini tartışması gerektiğini vurguladı.
Acemoğlu, yapay zekânın geleceğini doğru yönlendirmek için üç temel unsurun öne çıktığını söyledi. Bunların ilki bilim. Bilimin insanlığın geleceğe kuracağı köprülerde en önemli dinamiklerden biri olduğunu belirten Acemoğlu, bilimsel özerklik ve bağımsızlığın korunmasının hayati önem taşıdığını ifade etti.
Ancak Acemoğlu’na göre bugün bilgisayar bilimi ve yapay zekâ alanında akademik harcamaların çok büyük bölümü şirketler tarafından finanse ediliyor. Bu durum, üniversitelerin ve bilimsel kurumların bağımsızlığını zayıflatma riski taşıyor. Acemoğlu, üniversitelerin kendi özerkliğini korumasının yalnızca akademik dünya için değil, toplumun geleceği için de gerekli olduğunu söyledi.
Bilimsel araştırmaların yalnızca şirket çıkarları doğrultusunda şekillenmesi halinde, toplumun ihtiyaçlarının geri planda kalabileceğini belirten Acemoğlu, yapay zekânın kamu yararı, adalet, eşitlik ve insan yeteneklerini geliştirme perspektifiyle ele alınması gerektiğini ifade etti.
Acemoğlu’nun konuşmasında ikinci temel unsur demokrasi oldu. Piyasa ekonomisinin her zaman doğru yönü seçmeyebileceğini belirten Acemoğlu, bu durumda teknolojinin yönünü toplumun birlikte belirlemesi gerektiğini söyledi. Ona göre bu ortak karar alma sürecinin tek gerçekçi yolu demokrasi.
Acemoğlu, yapay zekânın etkilerinin yalnızca Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa ya da Çin ile sınırlı olmadığını da vurguladı. Dünyada beş milyardan fazla insanın bu merkezlerin dışında yaşadığını belirten Acemoğlu, buna rağmen bu insanların yapay zekânın geleceği üzerinde yeterince söz sahibi olmadığını ifade etti.
Bu nedenle yapay zekâ yönetimi küresel bir mesele olarak ele alınmalı. Teknolojinin hangi amaçlara hizmet edeceği, hangi sektörleri dönüştüreceği, hangi çalışan gruplarını etkileyeceği ve hangi demokratik kurallara tabi olacağı toplumun katılımıyla tartışılmalı.
Acemoğlu’nun konuşmasında üçüncü unsur ise sorumluluk oldu. Demokrasi, bilimsel bağımsızlık ve adil bir teknoloji düzeninin kendiliğinden kurulmayacağını belirten Acemoğlu, bu konuda özellikle genç kuşaklara görev düştüğünü söyledi.
Mezunlara seslenen Acemoğlu, geleceğin yalnızca büyük teknoloji şirketlerinin, piyasanın ya da güçlü devletlerin kararlarına bırakılamayacağını ifade etti. OpenAI, Anthropic ya da Google gibi şirketlerin geleceği toplum adına tek başına belirlemesinin daha adil bir dünya yaratmak için yeterli olmayacağını dile getirdi.
Acemoğlu, mezunların yalnızca iyi kariyerler kurmakla yetinmemesi gerektiğini, aynı zamanda teknolojinin ve kurumların hangi değerler üzerine inşa edileceği konusunda sorumluluk alması gerektiğini söyledi. Daha adil, daha demokratik ve daha insani bir gelecek için bireylerin, üniversitelerin, toplumların ve demokratik kurumların birlikte hareket etmesi gerektiğini vurguladı.
Konuşmasının sonunda Koç Üniversitesi mezunlarını bir kez daha kutlayan Acemoğlu, seçkin bir üniversiteden mezun olmanın getirdiği sorumluluğun unutulmaması gerektiğini söyledi. Mezunların geleceğin karar vericileri, araştırmacıları, çalışanları, girişimcileri ve yurttaşları olarak büyük bir rol üstleneceğini belirtti.
Acemoğlu’nun mesajı, yapay zekânın yalnızca teknik bir ilerleme olarak değil, insanlığın geleceğini şekillendirecek ekonomik, siyasal ve toplumsal bir dönüşüm olarak görülmesi gerektiği yönünde oldu. Ona göre yapay zekâ doğru yönlendirilirse insan yeteneklerini geliştirebilir, yeni işler yaratabilir ve toplumsal refaha katkı sunabilir. Ancak yalnızca otomasyona, merkezileşmeye ve dar şirket çıkarlarına hizmet eden bir yapay zekâ düzeni, eşitsizliği artırabilir ve demokrasiyi daha kırılgan hale getirebilir.
Acemoğlu, bu nedenle mezunlara yalnızca başarı dileğinde bulunmadı; aynı zamanda onları bilimi savunmaya, demokrasiyi güçlendirmeye ve teknolojinin geleceği konusunda sorumluluk almaya çağırdı.