IMF, Varlık Fonu ve TOKİ’de şeffaflık eksikleri belirledi

VGN

IMF, Türkiye’nin mali şeffaflıkta ilerlediğini bildirdi; Varlık Fonu ve TOKİ’nin mali bilgileriyle deprem harcamalarının raporlanmasındaki eksikleri sıralayarak kamu sektörünün tamamını kapsayan mali tablolar hazırlanmasını önerdi.

Uluslararası Para Fonu (IMF), Türkiye’nin mali şeffaflıkta ilerleme kaydettiğini ancak Türkiye Varlık Fonu, Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) ve deprem harcamalarının raporlanmasında önemli eksiklikler bulunduğunu bildirdi. Kamu maliyesinin bütününün görülebilmesi için daha kapsamlı raporlama isteyen IMF, dört öncelikli reform önerdi.

İyi ve ileri uygulama oranı yükseldi

Mali Şeffaflık Değerlendirmesi’nde Türkiye’nin, ilgili ilkelerin yaklaşık üçte ikisinde iyi veya ileri uygulama düzeyine ulaştığı belirtildi. Bu oran, 2015’teki değerlendirmede yaklaşık yarı seviyesindeydi. İlkelerin yaklaşık üçte birinde değerlendirme düzeyi yükseltildi.

2021’de program bütçesine geçilmesi, tahakkuk esaslı uluslararası kamu muhasebe standartlarının uygulanması ve devlet mali istatistiklerinin geliştirilmesi olumlu adımlar arasında gösterildi. Vatandaş bütçesinin 2017’de yayımlanmaya başlaması ve 2022’de ek bütçe uygulamasına geçilmesi de ilerlemeye katkı sağlayan düzenlemeler olarak sıralandı.

Kamu harcamalarının büyük bölümünün bütçe belgelerinde bulunduğu, genel yönetimin varlık ve yükümlülüklerinin geniş ölçüde raporlandığı kaydedildi. Kamu emeklilik sistemine ilişkin yükümlülüklerin ise kapsam dışında kaldığı belirtildi.

Varlık Fonu’nun büyüklüğüyle şeffaflığı örtüşmüyor

Türkiye Varlık Fonu bünyesindeki kamu varlıklarının gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 29’una karşılık geldiği belirtilen raporda, bu büyüklüğün kamu mali raporlarına yansımadığı vurgulandı.

Fonun kamuoyuna sunduğu mali bilgilerin sınırlı olduğu, denetim raporlarının yurt içinde açıklanmadığı ve varlıklarıyla yükümlülüklerinin niteliği konusunda yeterli açıklık bulunmadığı kaydedildi. Hükümetle mali ilişkilerin de daha görünür olması istendi.

Fonun Santiago İlkeleri’ne uyum sağladığını belirttiği hatırlatılırken erişilebilir bilgilerin faaliyet raporları ile dipnot içermeyen, denetlenmemiş mali tablolarla sınırlı kaldığı ifade edildi.

TOKİ’nin mali tabloları kamuya açık değil

Kamu İşletmeleri Raporu’nun genel kalitesi olumlu değerlendirilirken TOKİ’nin mali bilgilerinin bu raporda bulunmaması eksiklik olarak gösterildi. Kurumun kendi mali tablolarının kamuya açık olmadığı ve Sayıştay denetiminde şartlı görüş aldığı belirtildi.

Varlıkları GSYH’nin yüzde 2,6’sına karşılık gelen TOKİ’nin bağlı ortaklıklarının, deprem sonrası yeniden inşa harcamalarının başlıca alıcıları arasında bulunduğu kaydedildi. Kurumun sosyal konut projeleri için ücretsiz kamu arazisi aldığı ve 2023’ten bu yana önemli bütçe transferlerinden yararlandığı da vurgulandı.

Deprem harcamalarında ödenek ve gerçekleşme ayrımı

Raporda, deprem harcamalarının yıllara dağılımının fiilî gerçekleşmeleri doğru yansıtmadığı belirtildi. Hükümet raporlarında bu harcamaların GSYH’ye oranı 2023 için yüzde 3,6, 2024 için yüzde 1,7 ve 2025 için yüzde 0,8 olarak gösterildi.

IMF, bu rakamların ödenekleri yansıttığını ancak fiilî harcamaları ilk yıllarda yüksek, sonraki yıllarda düşük gösterdiğini bildirdi. 2023’te fiilen gerçekleştirilen harcamanın GSYH’nin yüzde 0,8’i düzeyinde kaldığı belirtildi.

Bu zamanlama farkının bütçe açıklarının görünümünü de etkilediği kaydedildi. Rapordaki makroekonomik açıdan önemli eksikliklerin, Mali Şeffaflık Kodu kapsamındaki iki göstergenin değerlendirme düzeyinin düşürülmesine yol açtığı ifade edildi.

KKM’nin maliyeti de raporda

Kur Korumalı Mevduat (KKM) uygulamasında hükümetin GSYH’nin yüzde 8’ine kadar ulaşan kur riski üstlendiği belirtildi. Kur hareketlerinin kamuya GSYH’nin yüzde 4,2’sine karşılık gelen maliyet yüklediği kaydedildi.

Maliyetin bir bölümü bütçeden karşılanırken bir bölümünün Merkez Bankası zararlarına yansıdığı, bankanın özkaynaklarının GSYH’nin yüzde 2,9’u büyüklüğünde negatif seviyeye gerilediği aktarıldı.

Borç garantilerine ilişkin genel raporlama olumlu değerlendirilse de son yıllardaki bütçe belgelerinde KKM garantilerine ilişkin bilgi bulunmadığı belirtildi. Aşamalı olarak sona erdirilen uygulama, mali risklerin kamu yükümlülüğüne dönüşmesine örnek gösterildi.

Mali risk yönetiminde ilerleme sınırlı

Mali risk yönetiminin Türkiye açısından en zorlu alan olmaya devam ettiği, son 10 yıldaki ilerlemenin sınırlı kaldığı bildirildi. Bütün riskleri bir araya getiren kapsamlı bir raporun yayımlanmadığı, nüfusun yaşlanmasının etkilerine ilişkin uzun vadeli mali sürdürülebilirlik analizlerinin bulunmadığı kaydedildi.

Buna karşılık kamu borçları ve kamu-özel sektör işbirliği projelerine ilişkin garantilerin raporlanması olumlu bulundu. Finans sektörü risklerinin açıklanması ve depremlerle bağlantılı çevresel risklerin yönetimine yönelik strateji de güçlü alanlar arasında gösterildi.

Dört öncelikli reform önerisi

İlk öneri, devlet mali istatistiklerinin bütün kamu sektörünü kapsayacak şekilde genişletilmesi oldu. Genel yönetim, TOKİ dâhil kamu işletmeleri ve Türkiye Varlık Fonu için konsolide gelir tabloları ile bilançolar hazırlanması istendi. Depremle ilgili sermaye transferlerinin ve nihai yeniden inşa harcamalarının, kendi gerçekleşme yıllarında raporlanması önerildi.

İkinci olarak bakanlıklar, döner sermayeler ve bütçe dışı fonlar dâhil bütün merkezi yönetim kuruluşlarını kapsayan yıllık mali tablo hazırlanması ve Sayıştay tarafından denetlenmesi istendi.

Üçüncü öneri, hükümetin mali hedefinin bütçe belgelerinde açıkça ilan edilmesi ve gerçekleşmelerin raporlanması oldu. Bu yükümlülüğün Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda düzenlenmesi önerildi.

Dördüncü olarak garantileri, kamu işletmelerini, finans sektörünü, yerel yönetimleri, kamu-özel sektör işbirliği projelerini, doğal afetleri ve demografik değişimi kapsayan yıllık mali risk raporu hazırlanması istendi.

Şimşek ilerlemeye dikkat çekti

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, değerlendirmeye ilişkin X hesabından yaptığı açıklamada Türkiye’nin mali şeffaflıkta üst sıralarda bulunduğunu belirtti.

Şimşek, iyi veya ileri uygulama düzeyindeki ilkelerin oranının yaklaşık yarıdan üçte ikiye yükseldiğini vurguladı. Türkiye’nin, Birleşik Krallık, Finlandiya, İrlanda, Avusturya ve Portekiz’in de aralarında bulunduğu yaklaşık 40 ülke arasında üst sıralarda yer aldığını ifade etti. Mali şeffaflığı artıracak yapısal reform çalışmalarının sürdüğünü bildirdi.