İran sertleşmeye hazırlanıyor

VGN

Besic’in başına dönen Hüseyin Taib’e halk istihbarat ağını güçlendirme görevi verilirken, eski savaş kuşağı yönetimde yeniden ağırlık kazandı.

İran’ın dini lideri Ayetullah Mojtaba Khamenei, ülkenin güvenlik ve askeri yönetiminde kapsamlı bir değişikliğe giderek deneyimli ve sertlik yanlısı isimleri kilit görevlere getirdi. Atamalar, Tahran yönetiminin Amerika Birleşik Devletleri ile uzun süreli bir çatışma olasılığına hazırlandığı ve ülkedeki muhalefet üzerindeki denetimini artıracağı yönünde değerlendiriliyor.

Yaklaşık altı aydır kamuoyu karşısına çıkmayan Khamenei’nin yaptığı görevlendirmeler, göreve gelmesinden bu yana ülkenin yönetimine ilişkin en belirgin adımlarından biri oldu. Yeni kadro, dış politikada askeri caydırıcılığı güçlendirmeyi, içeride ise güvenlik kurumlarının etkinliğini artırmayı hedefleyen bir yönetim anlayışına işaret ediyor.

Eski savaş kadrosu yeniden yönetimde

İran-Irak Savaşı sırasında Devrim Muhafızları Ordusu’na komuta eden Muhsin Rızai, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği görevine getirildi. Rızai aynı zamanda dini liderin konseydeki temsilcisi olarak görevlendirildi.

Eski istihbarat yöneticisi Hüseyin Taib ise ülkedeki geniş paramiliter yapılanmalardan Besic’in başına atandı. İran’ın mahalleler, üniversiteler ve iş yerlerine kadar uzanan örgütlenmesi Besic, geçmişte hükümet karşıtı gösterilerin bastırılmasında etkili bir rol üstlendi.

Değişiklikler kapsamında silahlı kuvvetlerin genelkurmay yönetimi, Devrim Muhafızları komutanlığı ve örgütün deniz kuvvetleri komutanlığı da yenilendi. Hürmüz Boğazı çevresindeki gerilim nedeniyle deniz kuvvetlerindeki değişiklik, yeni güvenlik yapılanmasının en önemli bölümlerinden biri olarak görülüyor.

Atanan isimlerin büyük bölümü, 1979 İran Devrimi ile 1980’lerdeki İran-Irak Savaşı döneminden geliyor. Bu isimlerin Mojtaba Khamenei ile uzun yıllara dayanan kişisel ve askeri bağlarının bulunduğu belirtiliyor. Yeni dini liderin, savaş sırasında ortaya çıkan güvenlik açıklarının ardından en fazla güvendiği eski kadroyu yeniden yönetimin merkezine aldığı değerlendiriliyor.

Hürmüz ve nükleer görüşmeler düğümde

Büyük çaplı saldırılar azalmış olsa da Washington ve Tahran arasındaki anlaşmazlık sona ermiş değil. İran’ın nükleer programına ilişkin uzlaşma sağlanması amacıyla belirlenen 60 günlük süre 17 Ağustos’ta dolarken, taraflar Hürmüz Boğazı konusunda geri adım atmadı.

İran yönetimi, stratejik su yolundaki denetim iddiasını olası bir anlaşmada pazarlık kozu olarak kullanmak istiyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın da aralarında bulunduğu daha ılımlı isimler, bu avantajdan yararlanılarak Amerika Birleşik Devletleri ile anlaşmaya varılmasını savunuyor.

Sertlik yanlıları ise daha fazla güvence ve taviz alınmadan çatışmanın sona erdirilmesine karşı çıkıyor. Bu kesim, 2025 ve 2026 yıllarındaki savaşların Tahran ile Washington arasında görüşmeler sürerken başladığını belirterek Amerika Birleşik Devletleri’ne güvenilemeyeceğini öne sürüyor.

Diplomasiye daha sert yaklaşım

Yeni güvenlik kadrosundaki bazı isimler, haziran ayında imzalanan ve İran’ın nükleer programına ilişkin kapsamlı bir anlaşmanın önünü açması amaçlanan mutabakata geri dönülmesini destekliyor. Ancak Tahran, nihai anlaşma sağlanıncaya kadar Hürmüz Boğazı üzerindeki denetiminden vazgeçmek istemiyor.

Bu yaklaşım, İran’ın diplomasiyi tamamen reddetmediğini ancak müzakereleri daha güçlü bir askeri konumdan yürütmek istediğini gösteriyor. Yönetimin geçici veya eksik bir uzlaşma yerine, güvenliğini uzun vadede garanti edecek bir anlaşma aradığı değerlendiriliyor.

Mojtaba Khamenei, yeni görevlendirmeleri açıklarken Muhsin Rızai’den düşmana karşı güçlü saldırı operasyonlarına hazır olmasını istedi. Bu ifade, İran’ın yalnızca savunmaya dayalı bir stratejiyle yetinmeyeceği mesajı olarak yorumlandı.

Khamenei’nin bu tutumu, Amerika Birleşik Devletleri ile doğrudan askeri çatışmaya girmekte daha temkinli davranan babası ve selefi Ayetullah Ali Khamenei’nin çizgisinden farklı görülüyor. Ali Khamenei, 28 Şubat 2026’da başlayan Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail saldırılarının ilk dalgasında hayatını kaybetmişti.

Ekonomik kriz ve protesto endişesi

Yeni yönetim anlayışının en ağır sonuçlarını İran’ın yaklaşık 90 milyonluk nüfusunun yaşayabileceği belirtiliyor. Ülke ekonomisindeki hızlı bozulma, savaşın maliyeti ve yeni geniş çaplı saldırıların başlayabileceği endişesi toplum üzerindeki baskıyı artırıyor.

Savaştan önce ekonomik koşulların ağırlaşması ülke çapında protestolara yol açmış, güvenlik güçlerinin sert müdahalesi çok sayıda can kaybıyla sonuçlanmıştı. Ekonomik krizin sürmesi halinde yeni gösterilerin başlayabileceği değerlendirmesi, yönetimin güvenlik yapılanmasını güçlendirmesinin temel nedenlerinden biri olarak gösteriliyor.

Hüseyin Taib’in Besic komutanlığına getirilmesi bu nedenle özellikle dikkat çekiyor. Taib, geçmişte Devrim Muhafızları istihbaratının başında bulunmuş ancak 2022 yılında görevden alınmıştı. Eski Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad da Taib’i siyasi rakipler hakkında gerçek dışı suçlamalar hazırlamakla itham etmişti.

Mojtaba Khamenei, Taib’e Besic’in halk istihbarat ağını güçlendirme, yeni teknolojilerden yararlanma ve örgütün toplum içindeki varlığını genişletme görevi verdi. Uzmanlar, bu talimatın ülkedeki gözetim faaliyetlerinin ve muhalefet üzerindeki baskının artabileceğine işaret ettiğini belirtiyor.

Yeni kadro, gerektiğinde müzakere edebilecek ancak istenilen koşullar oluşmadığında çatışmayı sürdürmekten kaçınmayacak isimlerden oluşuyor. İran yönetiminin dışarıdaki askeri gerilimi ve içerideki ekonomik hoşnutsuzluğu aynı anda kontrol edip edemeyeceği, yeni dönemin en önemli sorusu olarak öne çıkıyor.