Hamaney hâlâ ortada yok

VGN

İran’ın yeni dini lideri Mücteba Hamaney’in aylardır görünmemesi, sağlık durumu ve ülkeyi fiilen kimin yönettiği konusunda tartışmaları giderek daha da büyütüyor.

İran’ın yeni dini lideri Ayetullah Mücteba Hamaney’in babası Ali Hamaney için düzenlenen cenaze törenlerine katılmaması, ülke yönetiminin tepesindeki belirsizliği daha görünür hale getirdi. Mart ayında göreve getirilen Hamaney’in o tarihten bu yana kamuoyu karşısına çıkmaması, sağlık durumu ve yönetimdeki etkisi hakkında tartışmalara yol açtı.

ABD ve İsrail’in düzenlediği saldırıda babası ve selefi Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesinin ardından dini liderlik görevine getirilen Mücteba Hamaney’in aynı saldırıda yaralandığı açıklanmıştı. Ancak yaralarının niteliği ve sağlık durumuna ilişkin ayrıntılı bir bilgilendirme yapılmadı.

İran, ağırlaşan ekonomik sorunlar, toplumsal hoşnutsuzluk ve yeni bir geniş çaplı savaş ihtimaliyle karşı karşıyayken ülkenin en yetkili isminin uzun süredir görünmemesi rejim içindeki karar alma mekanizmasına yönelik soruları artırdı.

Cenazede de görünmedi

Mücteba Hamaney’in babasının cenaze törenleri sırasında ilk kez kamuoyunun karşısına çıkabileceği değerlendiriliyordu. Günler süren törenler 9 Temmuz’da Meşhed’de tamamlandı ve Ali Hamaney toprağa verildi. Ancak yeni dini lider hiçbir törene katılmadı.

Tahran, Kum ve Meşhed başta olmak üzere çeşitli kentlerde düzenlenen törenlerde devlet yöneticileri, askeri yetkililer ve Hamaney ailesinin diğer üyeleri yer aldı. Mücteba Hamaney’in yokluğu ise törenlerin en fazla tartışılan konularından biri oldu.

İran yönetimi, dini liderin törenlere katılmamasına ilişkin kapsamlı bir açıklama yapmadı. Güvenlik tehdidi ve saldırıda aldığı yaraların kamuoyu karşısına çıkmasını engellediği öne sürülüyor. Bununla birlikte Hamaney’in sağlık durumunun ne ölçüde ciddi olduğu bağımsız olarak doğrulanabilmiş değil.

Yazılı açıklamalarla yönetiyor

Mücteba Hamaney’in göreve gelmesinden bu yana adına yaklaşık 12 yazılı açıklama yayımlandı. Resmî bayramlar ve önemli gelişmeler nedeniyle hazırlanan bu metinlerin bazılarında ülkenin iç ve dış politikasına ilişkin değerlendirmelere yer verildi.

Buna karşın İran halkı yeni dini liderin sesini henüz duymadı ve güncel görüntüsünü görmedi. Bu durum, açıklamaların hazırlanmasında Hamaney’in ne ölçüde rol aldığı konusunda kuşkular doğurdu.

Hamaney, haziran ayında yayımlanan açıklamalarından birinde ABD ile varılan ön ateşkes mutabakatını başlangıçta desteklemediğini, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın verdiği güvenceler sonrasında anlaşmaya izin verdiğini belirtti.

Bu açıklama yönetim içerisindeki tartışmaları sona erdirmedi. Diplomasiye karşı çıkan muhafazakâr çevreler ile ABD ile müzakere yürütülmesini savunan yönetim kanadı arasındaki görüş ayrılıkları devam etti.

Yönetimde görüş ayrılığı

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, savaşın sona erdirilmesi ve yaptırımların hafifletilmesi amacıyla diplomatik temasların sürdürülmesini savunuyor.

Devrim Muhafızları ve muhafazakâr siyasi çevreler içerisindeki bazı gruplar ise ABD ile yapılacak anlaşmanın İran’ın güvenlik çıkarlarını zayıflatacağını düşünüyor. Mücteba Hamaney’in bu iki yaklaşım arasında açık ve bağlayıcı bir yönlendirme yapmaması, yönetim içindeki çekişmeyi artırıyor.

Pezeşkiyan ve Arakçi’nin Ali Hamaney’in cenaze töreni sırasında bazı grupların protestolarıyla karşılaşması da anlaşmazlıkların açık biçimde ortaya çıktığını gösterdi. İki isme yönelik tepkiler, özellikle ABD ile yürütülen görüşmeler ve ateşkes girişimleri üzerinde yoğunlaştı.

Kritik yetkiler dini liderde

İran’ın siyasi sisteminde cumhurbaşkanı seçimle göreve gelse de nihai karar yetkisi dini lidere ait bulunuyor. Silahlı kuvvetlerin başkomutanı olan dini lider, savaş ve barış kararlarında belirleyici rol oynuyor.

Yargı erkinin başındaki ismin atanması, üst düzey askeri görevlendirmeler ve devletin temel dış politika yönelimi de dini liderin yetki alanında bulunuyor. Bu nedenle Mücteba Hamaney’in görünmemesi yalnızca sembolik değil, yönetimin işleyişini doğrudan ilgilendiren bir sorun olarak değerlendiriliyor.

Ali Hamaney, 37 yıla yaklaşan iktidarı boyunca düzenli konuşmalar yaparak siyasi çizgisini devlet kurumlarına aktarıyordu. Onun açıklamaları bürokrasi, güvenlik güçleri ve muhafazakâr siyasi yapılar açısından yönlendirici kabul ediliyordu.

Yeni dini liderin aynı görünürlüğü sağlayamaması, farklı güç merkezlerinin daha bağımsız hareket etmesine yol açabilecek bir unsur olarak görülüyor.

Ekonomik kriz baskıyı artırıyor

Liderlik tartışması, İran ekonomisinin savaş ve uzun süredir devam eden yaptırımlar nedeniyle ağır baskı altında bulunduğu bir dönemde yaşanıyor. Yüksek enflasyon, işsizlik, para birimindeki değer kaybı ve temel ihtiyaçlara ulaşımda yaşanan sorunlar halkın tepkisini artırıyor.

Mücteba Hamaney, ilk yazılı açıklamalarından birinde ülkede uzun süredir devam eden ekonomik ve yönetsel zayıflıkların bulunduğunu kabul etti. Ancak bu sorunların nasıl çözüleceğine ilişkin ayrıntılı bir program açıklamadı.

ABD ile yürütülecek görüşmelerin sonucu, İran’ın nükleer programının geleceği ve yaptırımların kaldırılması ihtimali ekonominin yönünü belirleyecek başlıca konular arasında yer alıyor.

İran yönetimi bir taraftan dış saldırılara karşı güçlü ve birleşik bir görüntü vermeye çalışırken diğer taraftan dini liderin yokluğunun doğurduğu belirsizlikle karşı karşıya bulunuyor. Mücteba Hamaney kamuoyunun karşısına çıkmadığı sürece sağlık durumu, karar alma gücü ve ülkeyi fiilen kimin yönettiği konusundaki tartışmaların devam etmesi bekleniyor.