Esad yönetimi Suriye'de gizli nükleer reaktör inşa etmiş

VGN

UAEA, Esad yönetiminin Deyrizor'da bildirilmemiş reaktör kurduğunu kesinleştirdi; başka bir tesisteki yaklaşık 73 ton doğal uranyum denetime alındı ve güvenlik önlemleriyle korunmaya başlandı.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, Beşar Esad yönetimi döneminde Suriye'nin doğusundaki Deyrizor'da bildirilmemiş bir nükleer reaktör inşa edildiğini doğruladı. Suriye'de ayrıca yaklaşık 73 ton doğal uranyum metali bulunduğu ve malzemenin tamamının uluslararası gözetim altına alındığı açıklandı.

Müfettişlerin incelemeleri, eski Suriye yönetiminin uluslararası anlaşmalar uyarınca bildirmesi gereken nükleer maddeleri, tesisleri ve faaliyetleri açıklamadığını ortaya koydu. Bildirilmeyen yapılar arasında Deyrizor'daki reaktörün yanı sıra bir yakıt üretim tesisi ve nükleer yakıtın depolandığı başka bir tesis de yer aldı.

Soğutma sistemi reaktörle uyumlu çıktı

Müfettişler Ağustos 2026'da Suriye'deki çok sayıda noktada inceleme yaptı. Deyrizor'daki tesiste 29 Ağustos'ta gerçekleştirilen denetimde, kazılarla ortaya çıkarılan soğutma altyapısının bir nükleer reaktörde kullanılan sistemlerle uyumlu olduğu belirlendi.

Bu bulgu, yaklaşık yirmi yıldır tesisin niteliği konusunda devam eden tartışmalara açıklık getirdi. Ajans, daha önce yapının büyük olasılıkla bildirilmemiş bir nükleer reaktör olduğu sonucuna varmış ancak tesisin gerçek niteliğini kesinleştirememişti.

Deyrizor'daki yapı, İsrail'in Eylül 2007'de düzenlediği hava saldırısıyla imha edilmişti. Tesisin Kuzey Kore'nin yardımıyla inşa edildiği öne sürülmüş, dönemin Suriye yönetimi ise buranın sıradan bir askerî tesis olduğunu savunmuştu.

Saldırı sonrasında yapının kalıntıları ortadan kaldırılmış, uluslararası müfettişlerin sorularına kapsamlı yanıt verilmemişti. Beşar Esad yönetiminin Aralık 2024'te devrilmesinden sonra göreve gelen yeni yönetim, müfettişlerin şüpheli tesislere erişmesine izin verdi.

Reaktörle bağlantılı başka tesisler bulundu

İncelemelerde Deyrizor'daki reaktörle işlevsel bağlantısı bulunan üç ayrı nokta daha belirlendi. Bunlardan birinin uranyum dönüşümü veya nükleer yakıt üretiminde kullanıldığı değerlendirildi.

İkinci noktanın inşaat malzemelerinin geçici depolama alanı olduğu, üçüncü noktanın ise tesise getirilen veya tesisten çıkarılan malzemelerin saklanması ve planlanan yeniden işleme faaliyetleriyle bağlantılı olduğu kaydedildi.

Müfettişlerin 2024 yılında bağlantılı noktalardan aldığı çevresel örneklerde kimyasal işlemden geçirilmiş doğal uranyum parçacıkları bulunmuştu. Yeni incelemeler, bu parçacıkların geçmişteki nükleer faaliyetlerle bağlantısını aydınlatan ek bulgular sağladı.

55 tonu yakıt çubuğu biçiminde

Yeni Suriye yönetimi, daha önce bildirilmemiş başka bir tesisin varlığını 17 Temmuz 2026'da ajansa ileterek burada bulunabilecek nükleer maddelerin incelenmesini istedi.

Tesiste yaklaşık 73 ton doğal uranyum metali tespit edildi. Bunun yaklaşık 55 tonunun metal kaplamalı 8 bin 808 yakıt çubuğu biçiminde olduğu, kalan yaklaşık 18 tonun ise uranyum hurdası ve atıklardan oluştuğu belirlendi.

Bulunan maddenin doğal uranyum olması, silah yapımında kullanılabilecek ölçüde zenginleştirilmiş uranyum olduğu anlamına gelmiyor. Ancak miktarı ve yakıt çubuklarının hazırlanmış olması, malzemenin sıkı biçimde kayıt ve gözetim altında tutulmasını gerektiriyor.

Nükleer malzemenin tamamı muhafaza ve izleme önlemleri altına alındı. Suriye yönetimi de malzemenin ülkede kalacağını ve uluslararası güvenlik denetimlerine tabi tutulacağını bildirdi.

Eksik bildirimler tamamlanıyor

Yeni yönetim, geçmişte bildirilmeyen nükleer maddelere ilişkin kayıtları ve tesislerin tasarım bilgilerini sunmaya başladı. Bu işbirliği sayesinde Suriye'nin eski nükleer faaliyetleriyle ilgili uzun süredir yanıt bekleyen soruların önemli bölümü açıklığa kavuşturuldu.

Şam yönetimi aynı zamanda uluslararası denetim altında sivil amaçlı bir nükleer enerji programı geliştirmek istediğini açıkladı. Ülkedeki nükleer maddelerin geleceği ve güvenli biçimde depolanması uluslararası gözetim altında izlenmeye devam edecek.